سنگ‌ های آذرین چگونه تشکیل می‌ شوند؛ انواع سنگ آذرین و ویژگی آنها

سنگ‌ های آذرین از مهم‌ترین انواع سنگ‌ها در زمین‌شناسی هستند که نقش اساسی در شکل‌گیری پوسته زمین دارند. این سنگ‌ها زمانی پدید می‌آیند که ماگما یا سنگ مذاب پس از سرد شدن و سفت شدن، به ساختارهای سنگی تبدیل شود. بسته به محل سرد شدن ماگما، سنگ‌ های آذرین می‌توانند در سطح زمین یا در عمق پوسته تشکیل شوند. آشنایی با تفاوت سنگ‌ های آذرین بیرونی و درونی به درک بهتر فرآیندهای درونی زمین کمک می‌کند. در این مقاله از سلام دنیا به چگونگی تشکیل سنگ‌ های آذرین و انواع آن‌ها پرداخته‌ایم.

نحوه تشکیل سنگ‌ های آذرین

سنگ‌ها به‌طور کلی به سه دسته تقسیم می‌شوند: رسوبی، دگرگونی و آذرین. سنگ آذرین زمانی شکل می‌گیرد که ماگما، یعنی سنگ مذاب و مایع، سرد شده یا سفت شود و به سنگ و ساختارهای سنگی تبدیل گردد. هنگامی که این ماگما یا سنگ مذاب به سطح زمین می‌رسد، تغییرات دما و فشار را تجربه می‌کند؛ این تغییرات باعث می‌شوند ماگما سرد شده و متبلور گردد و در نهایت سنگ آذرین تشکیل شود.

واژه آذرین (Igneous) از کلمه لاتین Ignis به‌معنای «آتش» گرفته شده است. این نام‌گذاری به‌خوبی نشان می‌دهد که ماگما، یا سنگی که بر اثر حرارت و آتش ذوب شده، پایه و اساس تمام سنگ‌ های آذرین را تشکیل می‌دهد. بخش قابل توجهی از سطح زمین و همچنین سنگ‌ های موجود در پوسته زمین از نوع آذرین هستند. سنگ‌ های آذرین رایج‌ترین نوع سنگ در زمین به شمار می‌آیند؛ به‌طوری‌که حدود 15 درصد از سطح زمین را می‌پوشانند و علاوه بر آن، بخش عمده‌ای از لایه‌های درونی زمین در زیر پوسته را نیز تشکیل می‌دهند.

به سنگ مذاب زمانی که در زیر سطح زمین قرار دارد ماگما گفته می‌شود و هنگامی که از زمین خارج شده و فوران می‌کند، لاوا نامیده می‌شود. به همین دلیل است که در آتشفشان‌ها جریان‌های لاوا دیده می‌شود، در حالی‌که سنگ مذاب در زیر زمین ماگما نام دارد. در هر دو حالت، این سنگ‌ها به یکی از سه روش ذوب شده‌اند: افزایش دما، تغییر در ترکیب شیمیایی، یا کاهش فشار.

حتما بخوانید: 10 کریستال و سنگ ثروت، فراوانی و پولدار شدن

سنگ‌ های آذرین از سنگ‌ های ذوب‌شده‌ای با حالت غلیظ و چسبناک منشأ می‌گیرند که هنگام سرد شدن و جامد شدن، می‌توانند بافت‌ها، ظاهرها و ترکیب‌های گوناگونی پیدا کنند. گاهی لاوا در جریان یک فوران آتشفشانی با شدت به بیرون رانده می‌شود و در موارد دیگر، شکاف‌هایی در پوسته زمین به ماگما اجازه می‌دهند به‌آرامی به سطح راه پیدا کند.

سرعت سرد شدن و جامد شدن ماگما تأثیر بسیار مهمی در نوع سنگ آذرینی دارد که تشکیل می‌شود. این سنگ‌ها می‌توانند یا روی سطح زمین شکل بگیرند که به آن‌ها سنگ‌ های آذرین بیرونی (خروجی) گفته می‌شود، یا در زیر سطح زمین تشکیل شوند که سنگ‌ های آذرین درونی (نفوذی) نام دارند. 

علاوه بر این، دسته‌بندی سومی نیز وجود دارد: سنگ‌ های آذرین نفوذی که در عمق‌های کم و درست در زیر پوسته زمین شکل می‌گیرند و به آن‌ها سنگ‌ های نیمه‌عمقی یا زیرآتشفشانی (Hypabyssal یا Subvolcanic) گفته می‌شود.

نحوه تشکیل سنگ‌ های آذرین بیرونی

سنگ‌ های آذرین بیرونی (خروجی) سنگ‌ هایی هستند که بر روی سطح زمین تشکیل می‌شوند. این فرایند زمانی رخ می‌دهد که ماگما از گوشته یا پوسته زمین به سطح فوران کند. این اتفاق معمولاً در مناطق آتشفشانی رخ می‌دهد؛ جایی که آتشفشان‌ها فوران می‌کنند یا ماگما را به‌آرامی به بیرون نشت می‌دهند. هنگامی که سنگ مذاب و داغ به هوای آزاد سطح زمین می‌رسد، به‌سرعت سرد شده و جامد می‌شود و در نتیجه سنگ تشکیل می‌گردد. از آنجا که رایج‌ترین مسیر خروج ماگما فعالیت‌های آتشفشانی است، به این نوع سنگ‌ها اغلب سنگ‌ های آتشفشانی گفته می‌شود.

سنگ مذاب پس از رسیدن به هوای آزاد، معمولاً خیلی سریع سرد می‌شود. حتی در مناطق گرمسیر نیز دمای سطح زمین بسیار پایین‌تر از دمای زیر پوسته زمین است و فشار آن نیز به‌مراتب کمتر می‌باشد؛ به همین دلیل ماگما با سرعت زیادی سرد و سفت می‌شود. در جریان سرد شدن سنگ مذاب، بلورها (کریستال‌ها) در ساختار سنگ شکل می‌گیرند. اما وقتی ماگما سریع سرد می‌شود، این بلورها زمان کافی برای رشد ندارند و در نتیجه بسیار ریز باقی می‌مانند، زیرا با سرد شدن کامل سنگ، فرایند تشکیل بلورها متوقف می‌شود.

سنگ‌ های آذرینی که بلورهای کوچک‌تری دارند، معمولاً سطحی صاف‌تر و ظاهری شیشه‌ای پیدا می‌کنند. هرچه سنگ با سرعت بیشتری سرد شود، ظاهر آن شیشه‌ای‌تر خواهد بود. یکی از بارزترین نمونه‌های این نوع سنگ، ابسیدین (Obsidian) است؛ سنگی بسیار شیشه‌ای و سیاه‌رنگ که تقریباً به‌صورت آنی تشکیل می‌شود و به همین دلیل هیچ بلور مشخصی در ساختار خود ندارد.

حتما بخوانید: انواع سنگ های قیمتی

فرایند سرد شدن سریع ماگمای بسیار داغ، باعث شکل‌گیری انواع گوناگونی از سنگ‌ها با شکل‌هایی غیرمعمول شده است. این تنوع در الگو، بافت و حتی ترکیب سنگ‌ها، به سرعت حرکت و دمای جریان لاوا بستگی دارد. لاوایی که به‌آرامی حرکت می‌کند، معمولاً جریان‌های کوتاه و شیب‌دار ایجاد می‌کند، در حالی که جریان‌های سریع‌تر، ساختارهایی بلندتر و نازک‌تر به وجود می‌آورند.

یکی از سنگ‌ هایی که بیش از همه با این نوع جریان‌های آتشفشانی شناخته می‌شود، لاوای پاهوئهوئه (Pahoehoe) است. این نوع سنگ آذرین بیرونی هنگام خروج از آتشفشان یا شکاف‌های زمین به‌سرعت سرد می‌شود. به همین دلیل، سطحی براق، موج‌دار و غلتان دارد و طوری به نظر می‌رسد که گویی در میانه حرکت منجمد شده است؛ که در واقع همین اتفاق افتاده است.

نمونه دیگر لاوای بالشی (Pillow Lava) است که به شکل توده‌ها یا گوی‌های حباب‌مانند از سنگ جامد تشکیل می‌شود. این نوع لاوا نیز طی فرایندی مشابه پاهوئهوئه شکل می‌گیرد، با این تفاوت که منحصراً در زیر آب تشکیل می‌شود. در مواردی دیگر، لاوا با شدت و انفجار از آتشفشان خارج شده و وارد هوای آزاد می‌شود؛ جایی که تقریباً بلافاصله سرد و جامد می‌گردد.

در این موارد، لاوا ممکن است در همان هوا یا درست هنگام فرود آمدن سرد شود و در نتیجه سنگ‌ هایی با ظاهری زبر، حباب‌دار یا رشته‌ای شکل بگیرد. این سنگ‌ها و مواد آتشفشانی به همراه خاکستر، با نام‌هایی مانند ریزه‌سنگ‌ های آتشفشانی، تگرگ‌های خاکستری یا توف‌ها (Tuff) شناخته می‌شوند؛ موادی که در هوا شکل می‌گیرند و سپس به‌صورت سنگ به سطح زمین فرو می‌ریزند. یکی از نمونه‌های شاخص این گروه، سنگ لاپیلی (Lapillistone) است.

از دیگر سنگ‌ های آذرین بیرونی رایج می‌توان به پوکه (Pumice)، پپریت (Peperite) و سنگ‌ های مشبک یا شبکه‌ای (Reticulate) اشاره کرد. همه این سنگ‌ها درجات متفاوتی از حفره‌ها و فرورفتگی‌ها دارند که بافتی خشن و گاهی حتی توری‌مانند به آن‌ها می‌بخشد. این ساختارها در اثر حباب‌های گازی ایجاد می‌شوند که تبخیر شده و فضاهای خالی را در سنگ باقی می‌گذارند. سنگ‌ های آذرین بیرونی همچنین شامل آندزیت و بازالت هستند که بازالت یکی از رایج‌ترین فرآورده‌های فعالیت‌های آتشفشانی به شمار می‌رود.

نحوه تشکیل سنگ‌ های آذرین درونی

سنگ‌ های آذرین درونی (Intrusive Rocks) نوعی از سنگ‌ های آذرین هستند که زمانی شکل می‌گیرند که ماگما در زیر سطح زمین سرد شده و جامد می‌شود. برخلاف سنگ‌ های بیرونی، این ماگما راهی برای خروج پیدا نمی‌کند و در درون پوسته زمین سخت می‌شود. به همین دلیل، سنگ‌ های درونی که به آن‌ها سنگ‌ های پلوتونی (Plutonic Rocks) نیز گفته می‌شود، بسیار آهسته‌تر از سنگ‌ های بیرونی سرد می‌شوند؛ زیرا توسط سنگ‌ های موجود احاطه شده‌اند. این سرد شدن آهسته اجازه می‌دهد بلورهای موجود در سنگ رشد کنند و اغلب با چشم غیرمسلح قابل مشاهده باشند. سنگ‌ هایی با این بافت بلورین را فانریتیک (Phaneritic) می‌نامند. شکل و اندازه این بلورها می‌تواند به‌طور قابل توجهی متفاوت باشد.

حتما بخوانید: خواص و مضرات سنگ حدید [هماتیت]

به طور کلی، سنگ‌ های درونی بسیار سخت و متراکم هستند. هرچند رنگ و میزان بلورین بودن آن‌ها می‌تواند متفاوت باشد، اما کاملاً معدنی هستند؛ زیرا گرما و فشار هنگام شکل‌گیری، هرگونه ماده آلی را از بین می‌برد. اکثر سنگ‌ های آذرین درونی دارای دانه‌های درشت بوده و فاقد فضاها یا حفره‌های هوا هستند.

پنج نوع اصلی سنگ آذرین درونی عبارتند از:

• گرانیت (Granite) – رایج‌ترین نوع در خشکی
• پگماتیت (Pegmatite)
• گابرو (Gabbro) – عمدتاً در زیر آب یافت می‌شود
• دیوریت (Diorite)
• پریدوتیت (Peridotite)

نحوه تشکیل سنگ‌ های نیمه‌ عمقی (Hypabyssal Rocks)

سنگ‌ های نیمه‌عمقی یا زیرآتشفشانی (Subvolcanic Rocks)، زیرمجموعه‌ای از سنگ‌ های آذرین درونی به شمار می‌روند. این نوع سنگ‌ های آذرین در عمق‌های بسیار کم و درست زیر سطح زمین شکل می‌گیرند و معمولاً در شکاف‌ها یا نزدیک گسل‌ها توسعه می‌یابند. اگرچه این سنگ‌ها ویژگی‌های بسیاری مشترک با دیگر سنگ‌ های درونی دارند، اما اندازه و بافت دانه‌های آن‌ها متوسط است و معمولاً بین ویژگی‌های سنگ‌ های بیرونی و دیگر انواع سنگ‌ های درونی قرار می‌گیرد. نمونه‌هایی از سنگ‌ های نیمه‌عمقی شامل:

• دیاباز (Diabase)
• کوارتز-دولریت (Quartz-Dolerite)
• میکروگرانیت (Micro-Granite)
• دیوریت (Diorite)

حتما بخوانید: خواص سنگ فیروزه اصل برای روح و جسم

سنگ‌ های آذرین (از کلمه لاتین به‌معنی «آتش») زمانی شکل می‌گیرند که سنگ مذاب داغ متبلور شده و جامد شود. این مذاب از اعماق زمین، معمولاً نزدیک مرزهای فعال صفحات زمین یا نقاط داغ (Hot Spots) منشأ می‌گیرد و سپس به سمت سطح بالا می‌آید. سنگ‌ های آذرین بر اساس محلی که سنگ مذاب در آن سفت و جامد می‌شود، به دو گروه تقسیم می‌شوند: درونی (Intrusive) و بیرونی (Extrusive).

سنگ‌ های آذرین درونی (Intrusive Igneous Rocks)

سنگ‌ های آذرین درونی یا پلوتونی (Plutonic) زمانی شکل می‌گیرند که ماگما در اعماق زمین محبوس شود. توده‌های بزرگی از سنگ مذاب به سمت سطح زمین حرکت می‌کنند. بخشی از این ماگما ممکن است آتشفشان‌ها را تغذیه کند و به سطح برسد، اما بخش عمده آن در زیر زمین محبوس می‌ماند و طی هزاران یا میلیون‌ها سال به‌صورت آهسته سرد می‌شود و جامد می‌گردد.

سرد شدن آهسته باعث می‌شود دانه‌های معدنی فرصت رشد طولانی داشته باشند و به اندازه نسبتاً بزرگی برسند. به همین دلیل، سنگ‌ های درونی دارای بافت دانه‌درشت (Coarse-Grained Texture) هستند. از رایج‌ترین سنگ‌ های آذرین درونی می‌توان به گرانیت (Granite)، دیوریت (Diorite)، گابرو (Gabbro) و پریدوتیت (Peridotite) اشاره کرد.

سنگ‌ های آذرین بیرونی (Extrusive Igneous Rocks)

سنگ‌ های آذرین بیرونی یا آتشفشانی (Volcanic) زمانی شکل می‌گیرند که ماگما از زیر زمین خارج شده و در سطح زمین یا نزدیک آن سرد شود. این نوع سنگ‌ها معمولاً در آتشفشان‌های فعال یا شکاف‌هایی که ماگما از آن‌ها نشت می‌کند شکل می‌گیرند. زمانی که سنگ مذاب به سطح زمین می‌رسد، به آن لاوا (Lava) گفته می‌شود. وقتی لاوا با دمای نسبتاً پایین‌تر جو زمین تماس پیدا می‌کند، تقریباً به‌صورت آنی سرد و جامد می‌شود.

حتما بخوانید: سنگ یاقوت قرمز با خواص درمانی 

سرد شدن سریع باعث می‌شود که بلورهای معدنی فرصت رشد زیادی نداشته باشند؛ بنابراین این سنگ‌ها دارای بافت دانه‌ریز یا حتی شیشه‌ای هستند. علاوه بر این، حباب‌های گاز داغ اغلب در لاوای سرد شده به دام می‌افتند و بافتی حباب‌دار یا وزیکولار (Vesicular) ایجاد می‌کنند. از رایج‌ترین سنگ‌ های آذرین بیرونی می‌توان به ریولیت (Rhyolite)، آندزیت (Andesite)، بازالت (Basalt) و ابسیدین (Obsidian) اشاره کرد.

سوالات متداول

1. چگونه «هف دُم» در پارک ملی یوسِمیتی به شکل منحصر به فرد خود رسید؟

در سر دره‌ی پارک ملی یوسِمیتی، هف دُم (Half Dome) همچون مجسمه‌ای بر روی پایه‌ای ایستاده است. این صخره از سه طرف صاف و گرد و از سمت چهارم دارای دیواره‌ای عمودی و تند است. هف دُم که تقریباً 8,800 فوت (2,682 متر) بالاتر از سطح دریا ارتفاع دارد، از گرانودیوریت (Granodiorite) ساخته شده و در واقع باقی‌مانده‌ی یک اتاقک ماگمایی (Magma Chamber) است که هزاران فوت زیر سطح زمین به آرامی سرد و متبلور شده بود.

این اتاقک جامد شده ماگما، که به آن پلتون (Pluton) گفته می‌شود، سپس با بلند شدن زمین (Uplift) و فرسایش سنگ‌ های پوشاننده در معرض دید قرار گرفت. با فرسایش سنگ‌ های بالایی، فشار محصورکننده روی پلتون کاهش یافت و نوعی فرسایش به نام لایه‌لایه شدن (Exfoliation) به تدریج شکل گرد و صافی به گنبد بخشید.

همزمان، فرسایش در امتداد شکاف‌های عمودی باعث شکل‌گیری دیواره‌ی تند و شیب‌دار شمال غربی شد. در مراحل بعد، یخچال‌ها (Glaciation) این فرآیند را ادامه دادند و با برداشت و کندن سنگ از دیواره‌ی تند، شکل نهایی هف دُم را تقویت کردند. فرسایش و تغییرات طبیعی همچنان ادامه دارد و با سقوط‌های متعدد سنگی که در دره‌ی یوسِمیتی رخ می‌دهد، قابل مشاهده است.

2. آیا یخچال‌های طبیعی نوعی سنگ هستند؟

یخچال‌های طبیعی (Glacier Ice)، درست مانند سنگ آهک (Limestone)، نوعی سنگ به شمار می‌روند. یخچال طبیعی در واقع یک سنگ تک‌معدنی (Mono-Mineralic Rock) است؛ یعنی سنگی که فقط از یک ماده معدنی تشکیل شده است، درست مانند سنگ آهک که از کلسیت (Calcite) ساخته شده است. ماده معدنی یخچال، یخ (Ice) است که شکل بلورین آب (H₂O) محسوب می‌شود. بیشتر یخچال‌های طبیعی از طریق فرایند دگرگونی (Metamorphism) هزاران برفک جداگانه به بلورهای یخچال طبیعی تبدیل می‌شوند.

هر برفک به‌صورت یک بلور شش‌ضلعی (Hexagonal) با یک هسته مرکزی و شش شاخه‌ی بیرون زده شکل گرفته است. این فرایند دگرگونی تحت فشار وزن برف‌های رویی انجام می‌شود. در طی این فرایند، صدها یا حتی هزاران برفک جداگانه دوباره بلورین شده و به بلورهای یخ بزرگ‌تر و متراکم‌تر تبدیل می‌شوند. برخی از بزرگ‌ترین بلورهای یخ مشاهده شده در یخچال مندنهال (Mendenhall Glacier) در آلاسکا تقریباً به طول یک فوت (حدود 30 سانتی‌متر) می‌رسند.

3. سنگ‌ های دگرگونی (Metamorphic Rocks) چیستند؟

سنگ‌ های دگرگونی در اصل از نوع دیگری از سنگ‌ها شکل گرفته‌اند، اما به طور چشمگیری از شکل اولیه خود تغییر یافته‌اند؛ چه از نوع آذرین، رسوبی یا حتی از نوع دگرگونی قبلی. این سنگ‌ها زمانی شکل می‌گیرند که سنگ‌ها تحت حرارت بالا، فشار زیاد، جریان سیالات غنی از مواد معدنی یا ترکیبی از این عوامل قرار بگیرند. چنین شرایطی معمولاً در اعماق زمین یا جایی که صفحات تکتونیکی با یکدیگر برخورد می‌کنند وجود دارد.

3.1. فرایند دگرگونی (Metamorphism)

فرایند دگرگونی سنگ‌ها را ذوب نمی‌کند، بلکه آن‌ها را به سنگ‌ هایی متراکم‌تر و فشرده‌تر تبدیل می‌کند. مواد معدنی جدید یا از طریق چیدمان مجدد اجزای معدنی موجود و یا واکنش با سیالات نفوذی در سنگ‌ها تشکیل می‌شوند. حتی فشار یا دما می‌تواند سنگ‌ های دگرگونی پیشین را به نوعی جدید تبدیل کند. سنگ‌ های دگرگونی اغلب فشرده، کشیده و تا شده هستند. با وجود این شرایط سخت، سنگ‌ها به اندازه کافی گرم نمی‌شوند تا ذوب شوند؛ زیرا در غیر این صورت به سنگ‌ های آذرین تبدیل می‌شدند.

3.2. سنگ‌ های دگرگونی رایج

از جمله سنگ‌ های دگرگونی رایج می‌توان به فیلیت (Phyllite)، شست (Schist)، گنیس (Gneiss)، کوارتزیت (Quartzite) و مرمر (Marble) اشاره کرد.

3.3. سنگ‌ های دگرگونی دارای لایه‌بندی (Foliated)

برخی از سنگ‌ های دگرگونی، مانند گنیس گرانیتی (Granite Gneiss) و شست بیوتیتی (Biotite Schist)، دارای لایه‌بندی یا نواربندی واضح هستند. لایه‌بندی (Foliation) به معنای چیدمان موازی برخی بلورهای معدنی است که به سنگ ظاهری راه‌راه می‌دهد. این ساختار زمانی شکل می‌گیرد که فشار، بلورهای تخت یا کشیده‌ی موجود در سنگ را فشرده کرده و هم‌راستا کند. نتیجه، ساختار لایه‌ای یا ورقه‌ای است که جهت اعمال فشار را نشان می‌دهد.

3.4. سنگ‌ های دگرگونی غیرلایه‌ای (Non-Foliated Metamorphic Rocks)

سنگ‌ های دگرگونی غیرلایه‌ای دارای ساختار ورقه‌ای یا لایه‌ای نیستند. روش‌های مختلفی برای تشکیل این نوع سنگ‌ها وجود دارد. برخی از سنگ‌ها، مانند سنگ آهک (Limestone)، از مواد معدنی‌ای ساخته شده‌اند که صاف یا کشیده نیستند. در این حالت، هرچقدر هم فشار وارد شود، دانه‌های معدنی هم‌راستا نمی‌شوند و ساختار لایه‌ای شکل نمی‌گیرد. نوع دیگری از دگرگونی به نام دگرگونی تماسی (Contact Metamorphism) رخ می‌دهد، زمانی که سنگ آذرین داغ به درون سنگ‌ های از پیش موجود نفوذ می‌کند. در این حالت، سنگ قبلی تحت حرارت شدید “پخته” می‌شود و ساختار معدنی آن تغییر می‌کند، بدون اینکه فشار اضافی اعمال شود.

4. سنگ‌ های رسوبی (Sedimentary Rocks) چیستند؟

سنگ‌ های رسوبی از سنگ‌ های پیشین یا قطعات موجودات زنده گذشته شکل می‌گیرند. این سنگ‌ها از رسوبات انباشته شده بر سطح زمین تشکیل می‌شوند و اغلب دارای لایه‌بندی یا تخت‌سازی مشخص هستند. بسیاری از مناظر زیبا در جنوب غربی بیابان آمریکا، مانند مساها (Mesas) و طاق‌ها (Arches)، از سنگ‌ های رسوبی لایه‌ای ساخته شده‌اند.

4.1. سنگ‌ های رسوبی رایج

از جمله سنگ‌ های رسوبی رایج می‌توان به سیلت‌استون (Siltstone)، ماسه‌سنگ (Sandstone)، کنگلومرا (Conglomerate)، سنگ آهک (Limestone) و شیل (Shale) اشاره کرد. این سنگ‌ها اغلب از رسوبات حمل شده توسط رودخانه‌ها و ته‌نشین شده در دریاچه‌ها و اقیانوس‌ها آغاز می‌شوند. هنگامی که این رسوبات دفن می‌شوند، آب خود را از دست می‌دهند و به هم چسبیده و سنگ را شکل می‌دهند. برخی سنگ‌ها مانند ماسه‌سنگ‌ های توف‌آلود (Tuffaceous Sandstones) حاوی خاکستر آتشفشانی هستند.

4.2. سنگ‌ های رسوبی دانه‌ای (Clastic Sedimentary Rocks)

سنگ‌ های رسوبی دانه‌ای همان گروهی هستند که بیشتر مردم وقتی به سنگ‌ های رسوبی فکر می‌کنند، در ذهن دارند. این سنگ‌ها از قطعات (Clasts) سنگ‌ های پیشین ساخته می‌شوند. دانه‌ها یا قطعات سنگ از طریق فرسایش آزاد می‌شوند و سپس به حوضه‌ها یا فرورفتگی‌ها منتقل می‌شوند و رسوبات در آنجا جمع می‌شوند. وقتی رسوبات عمیقاً دفن شوند، فشرده و سیمان‌گذاری شده و سنگ رسوبی را تشکیل می‌دهند. دانه‌های این سنگ‌ها می‌توانند از خاک رس میکروسکوپی تا سنگ‌ های بزرگ متغیر باشند و نام سنگ بر اساس اندازه دانه‌ها یا قطعات آن تعیین می‌شود:

• خاک رس (Clay): کوچک‌ترین دانه‌ها
• سیلت (Silt): دانه‌های کمی بزرگ‌تر
• ماسه (Sand): دانه‌های متوسط
• سنگریزه (Pebbles): دانه‌های بزرگ‌تر از 2 میلی‌متر

به عنوان مثال:

• شیل (Shale) عمدتاً از خاک رس تشکیل شده است.
• سیلت‌استون (Siltstone) از دانه‌های سیلت ساخته شده است.
• ماسه‌سنگ (Sandstone) از دانه‌های ماسه‌ای تشکیل شده است.
• کنگلومرا (Conglomerate) از سنگریزه‌ها ساخته شده که در ماتریکسی از ماسه یا گل رس احاطه شده‌اند.

4.3. سنگ‌ های رسوبی زیستی (Biologic Sedimentary Rocks)

سنگ‌ های رسوبی زیستی زمانی شکل می‌گیرند که تعداد زیادی از موجودات زنده می‌میرند و بقایای آن‌ها در رسوبات انباشته می‌شود. چرت (Chert) نمونه‌ای از این نوع سنگ‌ها است و این یکی از روش‌هایی است که سنگ آهک (Limestone) می‌تواند شکل بگیرد.علاوه بر این، سنگ آهک می‌تواند مستقیماً از محلول‌های آبی رسوب کند و بدون دخالت موجودات زنده تشکیل شود.

5. تفاوت بین سنگ و کانی چیست؟

• کانی (Mineral): کانی یک ماده طبیعی و غیرآلی است که دارای ساختار داخلی منظم و ترکیب شیمیایی مشخص، شکل کریستالی و ویژگی‌های فیزیکی ویژه می‌باشد. نمونه‌های رایج کانی‌ها شامل کوارتز (Quartz)، فلدسپات (Feldspar)، میکا (Mica)، آمفیبول (Amphibole)، اولیوین (Olivine) و کلسیت (Calcite) هستند.
• سنگ (Rock): سنگ، مجموعه‌ای از یک یا چند کانی یا بدنه‌ای از مواد معدنی غیرتمایز است. نمونه‌های رایج سنگ‌ها شامل گرانیت (Granite)، بازالت (Basalt)، سنگ آهک (Limestone) و ماسه‌سنگ (Sandstone) هستند.

سخن آخر

سنگ‌ های آذرین با تنوع گسترده در ساختار، بافت و ترکیب، نقش بنیادینی در شکل‌گیری پوسته زمین و دیگر سنگ‌ها دارند. شناخت نحوه تشکیل این سنگ‌ها به درک بهتر فرایندهای درونی زمین، فعالیت‌های آتشفشانی و چرخه سنگ‌ها کمک می‌کند. تفاوت میان سنگ‌ های آذرین بیرونی، درونی و نیمه‌عمقی نشان می‌دهد که شرایط محیطی و سرعت سرد شدن ماگما تا چه اندازه در ویژگی‌های نهایی سنگ‌ها مؤثر است. آگاهی از این مفاهیم، پایه‌ای مهم برای مطالعه زمین‌شناسی و پدیده‌های طبیعی به شمار می‌آید.

مطالب مرتبط:

چگونه جواهرات تنگستن را تمیز کنیم؟

کانی چیست؟