آیا باید همیشه با کودک بازی کرد؟ (نظر روانشناس)

پسر شش ساله ام از من پرسید: کارت خیلی طول می کشد. من که مشغول نوشتن مقاله ای در لپ تاپم بودم، به او نگاه کردم ، چون می دانستم قرار است چه بگوید. او ادامه داد: «باید کاری داشته باشی که وقت کمتری بگیرد تا بیشتر بتوانی با من بازی کنی.» سپس شروع کرد به پیشنهاد دادن شغل‌های جایگزین — مثلاً بازسازی خانه؟ — که از نظر او باعث می‌شد وقت بیشتری برای بازی Nerf war و جنگ‌های فضایی داشته باشم. اگر همه‌چیز مطابق میل او پیش می‌رفت، من یک هم‌بازی تمام‌وقت بودم! راستش را بخواهید، من سعی می‌کنم تا حد امکان به همین ایده نزدیک شوم. اما واقعاً خسته‌کننده است.بسیاری از مادرها با جمله‌ی تکراریِ «بیا با من بازی کن!» از طرف فرزندانشان روبه‌رو هستند. این درخواست در زمانی که بچه ها تنها هستند و در خانه مانده اند، بیشتر هم می شود.

اول از همه باید گفت: ما بچه‌هایمان را دوست داریم و تنها چیزی که می‌خواهیم، خوشبختی آن‌هاست. اما گاهی اوقات بازی کردن با کودک دقیقاً آخرین کاری است که دلت می‌خواهد در آن لحظه انجام دهی.

شاید تمام روز مشغول کار یا انجام وظایف خانه بوده‌ای. شاید فقط آرزو داری چند دقیقه بنشینی، کتابی بخوانی یا برنامه‌ی مورد علاقه‌ات را تماشا کنی تا کمی آرامش پیدا کنی. در چنین موقعیتی، گفتن «بله» به درخواست فرزندت — «میای با من بازی کنی؟» — ممکن است فراتر از حد توانت باشد. از سوی دیگر، اگر پاسخ دهی «نه، الان نه»، احتمال دارد احساس گناه سراغت بیاید.پس سؤال اینجاست: پاسخ درست در چنین شرایطی چیست؟

در این مقاله از سلام دنیا به بررسی چالش‌های پاسخ به درخواست بازی کودکان و راهکارهای مدیریت آن پرداخته‌ایم

رها کردن احساس گناه و بازی با کودک

من یک مادر مجرد هستم و یک فرزند دارم. از آن‌جا که پسرم همیشه پیش من نیست، احساس می‌کنم باید تمام زمان‌های «مختص خودم» را برای روزهایی نگه دارم که او پیش پدرش است. علاوه بر این، او در خانه هیچ همبازی یا کودک دیگری برای بازی ندارد، و همین موضوع گاهی احساس مسئولیت من را بیشتر می‌کند. با این حال، زمانی که با کارشناسان مشورت کردم، به من گفت که اگر همیشه خسته باشم، فرزندم هم از بودن در کنار من لذت نخواهد برد و در واقع از حضور من بهره‌ای نخواهد برد.

دکتر کیم منگهام، پزشک متخصص اطفال در مرکز Cook Children’s Pediatrics – Keller Parkway، در این باره می‌گوید: «وظیفه‌ی ما به‌عنوان والدین این نیست که همیشه فرزندانمان را سرگرم کنیم. مهم است که با رفتار خود، الگوی مراقبت از خویشتن باشیم؛ یعنی به فرزندانمان نشان دهیم که من هم به زمانی برای استراحت و آرامش نیاز دارم. والدین باید درک کنند که قرار نیست تمام کارها را به تنهایی انجام دهند.در نهایت، گاهی گفتن «نه» نه‌تنها برای والدین ضروری و مفید است، بلکه به رشد، استقلال و درک متقابل بهتر در فرزندان نیز کمک می‌کند.

حتما بخوانید: 6 بازی برای تقویت هوش کودکان و باهوش تر شدن آنها

دکتر آلیس آن هالند، روان‌شناس اطفال که در دالاس فعالیت می‌کند و با بیمارستان‌های Children’s Health و UT Southwestern همکاری دارد، می‌گوید: «برای کودکان مفید است که زمان استراحت داشته باشند و حتی حوصله‌شان سر برود. این کار به آنها کمک می‌کند تا تحمل ناکامی‌ها، تنظیم احساسات (یعنی توانایی مدیریت و عبور از احساسات منفی) و فرصت‌هایی برای تخیل و خلاقیت را پرورش دهند. وقتی کودک می‌بیند که مادر نمی‌تواند با او بازی کند، باید خودش فکر کند که چطور با این موضوع کنار بیاید و چه کار کند.»

والدین می‌توانند فضای مناسب برای بازی را فراهم کنند بدون اینکه مستقیماً در آن شرکت کنند. نکته اصلی این است که محیط و فرصت‌های درست برای بازی را ایجاد کنیم. هالند می‌گوید: «به‌ویژه در شرایط فعلی که کودکان ممکن است در حال یادگیری آنلاین باشند یا دیدارهای بازی معمول‌شان را از دست داده‌اند، باید فضایی را فراهم کنید که برای بازی آزاد مناسب باشد.» او پیشنهاد می‌کند: «شاید مبلمان اتاق را کنار بزنید تا بچه‌ها بتوانند بدوند و‌ خوشحالی کنند، قلعه‌های کوسن بسازند و بازی کنند.»

همان‌طور که اشاره می‌کند، ابزارهای بازی نیاز به پیچیدگی ندارند و نیازی به اسباب‌بازی‌های پیشرفته یا اپلیکیشن‌های پیچیده نیست. این بدین معنا نیست که زمان استفاده از صفحه‌نمایش هرگز اشکالی ندارد. دکتر منگهام می‌گوید: «کاملاً مناسب است که بگویید، ‘یک ساعت با آی‌پد بازی کن تا من برنامه‌ام را تماشا کنم.’» اما ساعت‌های طولانی استفاده از صفحه‌نمایش به‌جای بازی آزاد؟ این کار توصیه نمی‌شود.

دکتر هالند اشاره می‌کند: «تحقیقات نشان می‌دهد که افزایش زمان استفاده از صفحه‌نمایش می‌تواند تأثیرات منفی بر مهارت‌های شناختی، زبان و عملکرد تحصیلی داشته باشد.» این یعنی کودکان باید، هر زمان که ممکن است، به آن دنیای به‌ظاهر قدیمی برگردند که قبل از اینکه همه گوشی‌های هوشمند در دست داشته باشند، وجود داشت. دکتر منگهام می‌گوید: «کودکان به پازل‌ها، بلوک‌ها، گچ‌های پیاده‌رو، قابلمه‌ها و تابه‌ها، و وسایل روزمره خانگی نیاز دارند. این روزها، بچه‌های مقطع ابتدایی با تأخیر در مهارت‌های حرکتی ظریف وارد مدرسه می‌شوند، چون زمان زیادی را روی دستگاه‌ها سپری کرده‌اند. آنها فقط به چیزهای پایه‌ای نیاز دارند و از تخیلات خود استفاده خواهند کرد.»

منگهام به یاد می‌آورد که در زمان کودکی خودش، وقتی بچه‌ها در طبقه بالا بازی می‌کردند، صدای خنده‌شان را می‌شنید و می‌دید که مشغول ساختن برج‌ها و خندقی از ملحفه‌ها بوده‌اند، به همراه تمساح‌های خیالی. او می‌گوید: «آنها خودشان سرگرم می‌شدند. این وظیفه ما به‌عنوان والدین نیست که دائماً بچه‌هایمان را سرگرم کنیم.» وقتی این کار را انجام می‌دهیم؟ «این به بچه‌ها پیامی می‌دهد که دنیای اطراف آنها به دور آنها می‌چرخد،» هالند می‌گوید : «و این می‌تواند منجر به مشکلات در سازگاری اجتماعی آنها شود.»

الان نمی‌توانی بازی کنی؟ پس بعداً بازی کن

پس مادران عزیز، شما مجوز کارشناسان را دارید که گاهی اوقات نه بگویید—اما نه همیشه. «اگر ممکن باشد، بهترین پاسخ واقعاً نه نیست؛ بلکه «الان نه، اما بعداً» است»، دکتر هالند پیشنهاد می‌کند. «و سپس به قول خود عمل کنید.» مثل بسیاری از مسائل دیگر، بازی با کودکتان بیشتر به کیفیت بستگی دارد تا کمیت. کارشناسان می‌گویند وقتی به فرزندتان زمان می‌دهید، باید تمام توجه خود را نیز به او اختصاص دهید. دکتر منگهام به والدین توصیه می‌کند که تلفن‌های همراهشان را در اتاقی دیگر بگذارند. همچنین باید به کودک‌تان آزادی عمل زیادی در انتخاب بازی بدهید. «آنها وقتی کنترل دارند بهتر عمل می‌کنند»، دکتر منگهام می‌گوید، «و آنها خیلی چیزها را کنترل نمی‌کنند.»

این یعنی حتی زمانی که فعالیت برایتان خسته‌کننده است، باید همراهی کنید. برای من، این یعنی بازی کردن با ویدیوگیم‌ها با پسرم. (دکتر هالند به من گفت که من «یک قدیس» هستم که این کار را انجام می‌دهم. این تمام تأیید والدین است که من به آن نیاز دارم.) البته، کمی هدایت مجاز است، اما در بیشتر مواقع، اجازه بدهید کودک‌تان نظرش را بگوید تا زمانی که فعالیت مناسب باشد.

حتما بخوانید: تقویت مهارت خودآگاهی در دانش آموزان و کودکان با بازی

مدیریت زمان بازی

حتی اگر کیفیت مهم‌تر از کمیت است، سؤال کمیت همچنان باقی می‌ماند. چقدر باید با فرزندمان بازی کنیم و به چه مدت؟ همانطور که ممکن است انتظار داشته باشید، پاسخ‌های جهانی برای این موضوع وجود ندارد.دکتر هالند می‌گوید: «حتی یک جلسه بازی کوتاه هم می‌تواند تأثیرگذار باشد اگر واقعاً در آن مشارکت کنید.» «این واقعاً به کودک و موقعیت بستگی دارد. اما من به‌ویژه این موضوع را با کودکانی که خواهر و برادر ندارند مهم می‌بینم—چرا که این به معنای فرصت‌های کمتر برای بازی گروهی است. برخی از فرزندان تنها مشکلی با بازی کردن به‌طور مستقل تمام روز ندارند، والدین باید تلاش کنند تا کمبود شریک بازی از پیش تعیین‌ شده را جبران کنند.»

دکتر هالند پیشنهاد می‌کند که یک برنامه زمانی آزاد برای بازی مشترک تنظیم کنید تا انتظارات کودک را مدیریت کنید. او می‌گوید معمولاً دو جلسه بازی کوتاه در روز مؤثر است. «شاید 30 دقیقه صبح و 30 دقیقه بعد از ظهر. در پایان می‌توانید به فرزندتان بگویید: «الان مامان باید کار کند، اما بعداً دوباره بازی می‌کنیم.» هر کاری می‌کنید، سعی کنید به برنامه پایبند باشید. اتفاقات ممکن است بیافتند، اما وقتی اینطور شد، زمان بازی را مجدداً تنظیم کنید. و اگر می‌توانید، چند دقیقه بیشتر به زمان جدید اضافه کنید. این نشان می‌دهد که «من زمان را برای تو کنار می‌گذارم. تو برای من مهمی.»

کودکان توانمندند

برای یک کودک معمولی، وقتی شما درخواست بازی آنها را رد می‌کنید، خطر آسیب عاطفی وجود ندارد. دکتر هالند می‌گوید: «ناامیدی ناشی از جواب منفی مامان هر از گاهی به سلامت روانی بلندمدت آنها آسیب نخواهد زد.» «این می‌تواند شخصیت، تاب‌آوری، استقلال سالم و منابع‌سازی را در آنها پرورش دهد.»  ممکن است شگفت‌زده شوید که کودکتان در پشت درخواست‌های مکرر برای “بیا اینجا” چه کارهایی می‌تواند انجام دهد.

دکتر مانگهام می‌گوید: «شما واقعاً می‌توانید با آنها صحبت کنید و توضیح دهید که باید صبور باشند.» «برای آنها استانداردی تعیین کنید تا به آن برسند. کودکان به چیزهایی که به آن عادت ندارند یا چیزی که نمی‌خواهند، مقاومت می‌کنند، اما در نهایت انجام می‌دهند. کودکان خیلی باهوش‌تر و توانمندتر از آن چیزی هستند که جامعه به آنها اعتبار می‌دهد.»

حتما بخوانید: بازی درمانی چیست

قوانین تعامل

نکات تخصصی برای بهره‌برداری بیشتر از زمان بازی و مدیریت انتظارات کودک:

• اگر نمی‌توانید الان بازی کنید، زمانی مشخص برای آن تعیین کنید. وقتی مجبور هستید بازی با کودک‌تان را به تأخیر بیندازید، کمک می‌کند که کودک بداند انتظار او پایان مشخصی دارد. می‌توانید یک تایمر تنظیم کنید و از کودک بخواهید تا زمان زنگ خوردن تایمر به تنهایی بازی کند و سپس با هم بلوک‌ها را بسازید.
• به شیوه‌ای در بازی مشارکت کنید که برای کودک مناسب باشد. دکتر آلیس آن هالند، روان‌شناس کودکان می‌گوید: «برخی از کودکان دوست دارند شما از آنها بپرسید که آیا می‌توانید با آنها بازی کنید، چون نشان می‌دهد واقعاً علاقه دارید بخشی از بازی باشید. برخی دیگر ترجیح می‌دهند شما درباره کاری که انجام می‌دهند سؤال کنید و منتظر دعوت آنها برای پیوستن باشید—فقط با حضور خود، مثلاً نشستن کنارشان روی زمین، آمادگی خود را برای مشارکت نشان دهید.»
• به کودک ابزارهایی بدهید تا احساسات خود را ابراز کند. دکتر کیم منگهام، پزشک اطفال، می‌گوید: «وقتی نمی‌توانید با کودک‌تان بازی کنید، این فرصت خوبی است تا درباره احساساتش گفت‌وگو کنید. از او بپرسید: ‘وقتی مامان نتوانست با تو بازی کند، ناراحت شدی؟’ به او کلمات بدهید و کمک کنید بداند این محیطی امن برای ابراز احساساتش است.»

اجازه دهید خودشان بازی کنند

از این توصیه‌ها برای تشویق به بازی مستقل استفاده کنید:

• نصف یا یک‌ سوم اسباب‌بازی‌های کودک را به‌طور موقت کنار بگذارید. دکتر هالند می‌گوید: «نوآوری برای کودکان هیجان‌انگیز است. اگر یک اسباب‌بازی مدتی ناپدید شود و سپس دوباره بازگردد، ناگهان بازی با آن دوباره جذاب می‌شود.»
• آنها را به بیرون بفرستید (البته با ایمنی). دکتر منگهام می‌گوید: «کودکان در فضای باز رشد می‌کنند. این محیط‌ها حال روحی را آرام می‌کنند، رفتارها را بهبود می‌بخشند و مزایای جسمانی و عاطفی زیادی دارند.»
• با طبیعت درگیرشان کنید. دکتر هالند می‌گوید: «بسیاری از کودکان، به ویژه کسانی که در آپارتمان‌ها زندگی می‌کنند، از تعامل با محیط طبیعی محروم هستند. فرصت بازی با آب و شن به آنها بدهید. ممکن است شلوغ شود، اما برای رشد شناختی و خلاقیت بسیار مفید است.»

سخن آخر

رها کردن احساس گناه به مادران اجازه می‌دهد که هم مراقبت از خود را جدی بگیرند و هم کیفیت زمان با فرزندشان را افزایش دهند. حتی وقتی نمی‌توانیم همیشه با کودک بازی کنیم، تنظیم زمان مشخص، مشارکت مناسب و ایجاد فرصت برای بازی مستقل، به رشد خلاقیت، تاب‌آوری و توانمندی‌های او کمک می‌کند. کودکان می‌توانند یاد بگیرند صبر و مدیریت احساسات داشته باشند و در عین حال احساس ارزشمندی کنند، چون می‌بینند والدینشان به نیازهای آنها احترام می‌گذارند و زمان باکیفیت برایشان اختصاص می‌دهند.

مطالب مرتبط:

روش انتخاب اسباب بازی هایی برای باهوش تر شدن کودکان

6 دلیلی که بازی کردن در فضای بیرون برای کودکان مفید است