تشخیص اینکه یک نوزاد یا کودک خردسال فقط حال خوبی ندارد یا دچار یک بیماری جدی شده، همیشه آسان نیست. کودکان، بهویژه نوزادان، ممکن است در مدت کوتاهی وضعیتشان تغییر کند و بعضی علائم که در نگاه اول ساده به نظر میرسند، نیازمند بررسی فوری پزشکی باشند. در چنین شرایطی، دانستن نشانههای هشدار میتواند به والدین کمک کند زمان مناسب برای اقدام را از دست ندهند. علائمی مانند دشواری تنفس، تغییر رنگ پوست یا لبها، تشنج، کاهش سطح هوشیاری، تب در نوزادان کمسن، استفراغ سبزرنگ، کمآبی بدن و برخی بثورات پوستی از مهمترین نشانههایی هستند که نباید نادیده گرفته شوند. در این مقاله از سلام دنیا، مهمترین علائم خطر در نوزادان و کودکان زیر ۵ سال و اقداماتی را که والدین باید در چنین شرایطی انجام دهند بررسی میکنیم.
چه زمانی کودک به مراقبت اورژانسی نیاز دارد؟
بسیاری از بیماریهای دوران کودکی اورژانسی نیستند و ممکن است با مراقبت معمول یا در طی چند روز برطرف شوند. با این حال، اگر کودک یکی از علائم زیر را داشته باشد، نباید صرفاً منتظر بمانید تا وضعیت او بهتر شود. اگر کودک دچار مشکل شدید در تنفس، تغییر رنگ آبی یا خاکستری پوست و لبها، تشنج، بیهوشی یا دشواری شدید در بیدار شدن، بثورات پوستی که با فشار محو نمیشوند، استفراغ سبزرنگ، یا تب در نوزاد زیر ۳ ماه باشد، باید فوراً برای دریافت مراقبت پزشکی اقدام کنید. اگر لبها، زبان یا گلو متورم شده و کودک در بلع یا صحبت کردن مشکل دارد نیز وضعیت میتواند اورژانسی باشد. همچنین سرد و مرطوب شدن پوست، بیحالی شدید، گریه ضعیف یا زیر و ممتد و نداشتن ادرار برای مدت طولانی از نشانههایی هستند که نیاز به ارزیابی فوری دارند.
حتما بخوانید: 10 روش خانگی و علت ادرار سوختگی کودک
نشانه نیاز نوزاد به اورژانس
۱. علائم اورژانسی در نوزادان: مشکل در تنفس
تنفس نوزاد یا کودک معمولاً نباید به شکل غیرعادی سخت یا پرزحمت به نظر برسد. اگر متوجه شدید کودک برای نفس کشیدن تلاش میکند، این مسئله میتواند نشانه یک مشکل جدی باشد. علائم هشدار تنفسی عبارتاند از:
- تنفس بسیار سریع یا دشوار
- فرو رفتن پوست بین دندهها یا زیر قفسه سینه هنگام نفس کشیدن
- فرو رفتن شکم یا قفسه سینه با هر نفس
- باز و بسته شدن شدید پرههای بینی
- تکان دادن سر هنگام تنفس در نوزاد
- ایجاد صدای ناله یا «غرغر» با هر نفس
- صدای خسخس یا صدای زیر و غیرعادی هنگام تنفس
- مکثهای تنفسی یا نامنظم شدن تنفس
- ناتوانی در خوردن، نوشیدن یا شیر خوردن بدون توقف برای نفس گرفتن

اگر لبها، زبان یا پوست کودک آبی، خاکستری یا بسیار رنگپریده شده باشد، احتمال کاهش اکسیژن وجود دارد و باید آن را یک وضعیت اورژانسی در نظر گرفت. نوزادی که بهشدت دچار مشکل تنفسی است ممکن است نتواند بهخوبی شیر بخورد، بیقرار شود، گریه کند و مانند همیشه آرام نشود. در چنین شرایطی منتظر ماندن میتواند خطرناک باشد.
۲. علائم اورژانسی در نوزادان: تغییر سطح هوشیاری و خوابآلودگی غیرعادی
اگر کودک به شکل غیرمعمول خوابآلود است، بهسختی بیدار میشود، شل و بیحال شده یا اصلاً واکنش معمول را نشان نمیدهد، باید فوراً مورد ارزیابی قرار گیرد. از جمله نشانههای هشدار میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- دشواری در بیدار کردن کودک
- بیدار نشدن یا بیهوشی
- شل شدن غیرعادی بدن
- بیتوجهی به محیط اطراف
- پاسخ ندادن مانند همیشه
- خیره شدن یا ناتوانی در تمرکز
- گیجی یا تغییر واضح در رفتار
- خوابآلودگی شدید و غیرمعمول
- بیقراری شدید و غیرقابل آرام کردن
حتما بخوانید: راهنمایی کامل درباره علت تغییر شکل مدفوع نوزادان
گاهی والدین پیش از ظاهر شدن علائم واضح متوجه میشوند که کودک «مثل همیشه نیست». این احساس را نباید نادیده گرفت، بهخصوص اگر همراه با تب، مشکلات تنفسی، کاهش تغذیه یا سایر علائم باشد.
۳. علائم اورژانسی در نوزادان: تشنج، حرکات غیرطبیعی یا بیهوشی
هر نوع تشنج، حمله یا حرکات غیرطبیعی تکرارشونده در نوزاد و کودک نیازمند ارزیابی پزشکی است؛ حتی اگر کودک پس از آن دوباره ظاهراً حال خوبی پیدا کند. علائم ممکن است شامل موارد زیر باشد:
- حرکات ریتمیک و غیرقابل کنترل دست یا پا
- سفت شدن ناگهانی بدن
- خیره شدن یا از دست دادن پاسخگویی
- حرکات مکرر لبها
- افتادن مکرر سر
- از دست دادن هوشیاری
- حرکات غیرطبیعی تکرارشونده

اگر تشنج همراه با تب باشد، ممکن است تشنج ناشی از تب مطرح باشد، اما در نوزادان کمسن، بهویژه در صورت نخستین تشنج، ارزیابی فوری پزشکی اهمیت زیادی دارد.
۴. علائم اورژانسی در نوزادان: تغییر رنگ پوست، لبها و زبان
تغییر ناگهانی یا قابل توجه رنگ پوست میتواند نشانه بیماری جدی باشد. رنگ آبی، خاکستری، بسیار رنگپریده یا لکهلکه شدن پوست، بهویژه اگر همراه با مشکل تنفسی یا بیحالی باشد، نیازمند توجه فوری است. در پوستهای تیرهتر، تشخیص تغییر رنگ ممکن است در کف دستها، کف پاها، لبها یا داخل دهان آسانتر باشد. همچنین اگر لبها، زبان یا داخل دهان کودک متورم شده باشد، بهخصوص اگر بلع یا تنفس نیز دشوار شده باشد، باید فوراً کمک پزشکی دریافت شود. پوست سرد و مرطوب نیز در کنار علائم دیگر میتواند نشانه وخامت وضعیت کودک باشد.
۵. علائم اورژانسی در نوزادان: بثورات پوستی که با فشار محو نمیشوند
برخی بثورات پوستی میتوانند نشانه عفونت شدید باشند. یکی از علائم مهم، بثورات قرمز، بنفش یا قهوهایرنگی است که هنگام فشار دادن روی پوست محو نمیشوند. میتوان برای بررسی اولیه، بهآرامی یک لیوان شفاف را روی بثورات فشار داد. اگر لکهها همچنان قابل مشاهده باشند و با فشار محو نشوند، بهخصوص اگر کودک تب یا حال عمومی نامناسب داشته باشد، باید فوراً ارزیابی پزشکی شود. همچنین موارد زیر نیازمند توجه هستند:
- گسترش سریع بثورات
- بدتر شدن ناگهانی بثورات
- قرمز، متورم یا داغ شدن پوست اطراف بثورات
- تاول زدن پوست
- پوستهپوسته شدن غیرعادی پوست
- همراه شدن بثورات با تب، بیحالی یا مشکلات تنفسی
حتما بخوانید: علائم و درمان رفلاکس معده در نوزادان
وجود بثورات پوستی بهتنهایی همیشه به معنای بیماری جدی نیست، اما ترکیب آن با تغییر سطح هوشیاری، تب یا سایر علائم هشدار اهمیت بیشتری پیدا میکند.
۶. علائم اورژانسی در نوزادان: تب در نوزادان و کودکان
تب بهطور معمول به دمای ۳۸ درجه سانتیگراد یا بالاتر گفته میشود. تب همیشه به معنای بیماری خطرناک نیست، اما سن کودک و علائم همراه آن اهمیت زیادی دارد.
- در نوزاد زیر ۳ ماه، دمای ۳۸ درجه سانتیگراد یا بالاتر نیازمند ارزیابی فوری پزشکی است.
- در نوزاد ۳ تا ۶ ماهه، دمای ۳۹ درجه سانتیگراد یا بالاتر نیز میتواند نشانه بیماری جدی باشد، بهخصوص اگر علائم نگرانکننده دیگری وجود داشته باشد.
- در کودکان ۳ ماهه تا ۵ ساله نیز تب ۳۸ درجه یا بالاتر که برای چند روز ادامه پیدا کند، بهویژه اگر بیش از ۵ روز طول بکشد، باید توسط پزشک بررسی شود.

اگر تب همراه با بثورات پوستی، مشکل تنفسی، خوابآلودگی شدید، تشنج، بیحالی یا تغییر رفتار باشد، اهمیت آن بیشتر میشود.
۷. علائم اورژانسی در نوزادان: پایین بودن غیرعادی دمای بدن
فقط تب نیست که میتواند هشداردهنده باشد. دمای بدن کمتر از ۳۶ درجه سانتیگراد نیز در نوزادان و کودکان خردسال میتواند نشانه بیماری جدی باشد. کودکی که دمای بدنش بسیار پایین است ممکن است:
- احساس سرما داشته باشد یا بلرزد
- پوست سرد و خشک داشته باشد
- بیش از حد خسته یا خوابآلود باشد
- گیج یا غیرعادی ساکت به نظر برسد
- واکنش طبیعی نداشته باشد
- تنفس آهسته یا کمعمق داشته باشد
حتما بخوانید: علائم زردی در نوزادان چیست
اگر دماسنج دمای کمتر از ۳۶ درجه را نشان میدهد، بهتر است اندازهگیری دوباره انجام شود تا از صحت نتیجه اطمینان حاصل شود. اگر دمای پایین تأیید شد یا کودک علائم دیگری دارد، باید فوراً با پزشک یا خدمات اورژانسی تماس گرفت.
۸. علائم اورژانسی در نوزادان: استفراغ، درد شکم و مشکلات گوارشی
استفراغ در کودکان شایع است و همیشه خطرناک نیست، اما نوع استفراغ و علائم همراه آن اهمیت زیادی دارد. استفراغ سبز یا سبز روشن میتواند نشانه انسداد روده باشد و یک وضعیت اورژانسی محسوب میشود. استفراغ خونی یا استفراغ به رنگ قرمز، سیاه یا قهوهای نیز نیازمند ارزیابی فوری است. در نوزادان، استفراغ شدید و پرتابی نیز باید جدی گرفته شود، بهخصوص اگر همراه با علائم دیگری باشد. علائم هشدار شکمی عبارتاند از:
- شکم متورم یا سفت
- درد یا حساسیت شدید شکم
- ناراحتی واضح هنگام لمس شکم
- استفراغ مکرر
- استفراغ سبزرنگ
- استفراغ قرمز، سیاه یا قهوهای
- نداشتن مدفوع همراه با شکم متورم و دردناک

اگر کودک حدود سه روز مدفوع نداشته باشد و همزمان دچار شکم متورم، درد شکم، زور زدن شدید یا خونریزی از مقعد هنگام دفع باشد، باید مورد ارزیابی پزشکی قرار گیرد.
۹. علائم اورژانسی در نوزادان: کمآبی بدن یا امتناع از شیر و مایعات
نوزادان و کودکان خردسال میتوانند در اثر استفراغ، اسهال، تب یا کاهش دریافت مایعات دچار کمآبی شوند. نشانههای احتمالی کمآبی عبارتاند از:
- کاهش تعداد پوشکهای خیس
- نداشتن ادرار برای حدود ۱۲ ساعت
- خشکی دهان
- گریه بدون اشک یا با اشک بسیار کم
- فرورفتگی ملاج در نوزاد
- کاهش واضح میزان شیر خوردن
- امتناع مکرر از شیر یا غذا
- ناتوانی در نگه داشتن مایعات به دلیل استفراغ
- سرد یا لکهلکه شدن پوست در صورت تشدید کمآبی
حتما بخوانید: اتفاقات مهم حاملگی در هفته سی و هفتم بارداری
اگر نوزاد شیر نمیخورد یا کودک در زمان بیداری حدود ۸ ساعت هیچ مایعی دریافت نکرده است، باید با پزشک مشورت شود. نداشتن ادرار یا پوشک خیس برای حدود ۱۲ ساعت، بهویژه همراه با بیحالی یا سایر علائم، نیازمند ارزیابی فوری است.
۱۰. علائم اورژانسی در نوزادان: گریه شدید، مداوم یا غیرقابل آرام کردن
گریه یکی از مهمترین راههای ارتباط نوزاد است، اما تغییر قابل توجه در نوع گریه میتواند هشداردهنده باشد. گریهای که ضعیف، زیر، بسیار بلند یا مداوم است، بهخصوص اگر کودک با روشهای معمول آرام نمیشود، باید جدی گرفته شود. درد شدید، ناگهانی یا بدون علت مشخص نیز نیازمند بررسی است. اگر درد کودک را از خواب بیدار کند یا همراه با سابقه زمین خوردن، ضربه یا پیچخوردگی باشد، باید سریعتر بررسی شود. در کودکان بزرگتر نیز درد ناگهانی یا تورم در کشاله ران یا کیسه بیضه میتواند نشانه مشکلاتی باشد که نیاز به درمان فوری دارند.
۱۱. علائم اورژانسی در نوزادان: آسیب سر، ضربه یا سوختگی
پس از وارد شدن ضربه به سر، برخی علائم نشان میدهند که کودک باید فوراً ارزیابی پزشکی شود. این علائم شامل موارد زیر هستند:
- از دست دادن هوشیاری
- استفراغ مکرر
- خوابآلودگی غیرعادی
- تحریکپذیری یا تغییر رفتار
- تغییر سطح هوشیاری
- تفاوت اندازه مردمکهای چشم
- خونریزیای که متوقف نمیشود

همچنین بریدگیهای بزرگ یا عمیق، سوختگیهای قابل توجه، آسیب شدید صورت یا دهان و استنشاق دود نیز میتوانند نیازمند مراقبت فوری باشند.
۱۲. علائم اورژانسی در نوزادان: مسمومیت یا بلعیدن مواد خطرناک
اگر احتمال میدهید کودک دارو، ماده شیمیایی، باتری، آهنربا یا مادهای سمی را بلعیده است، آن را یک وضعیت جدی در نظر بگیرید و فوراً برای دریافت کمک پزشکی اقدام کنید. بلع باتریهای کوچک و آهنرباها بهخصوص اهمیت زیادی دارد، زیرا میتوانند در دستگاه گوارش آسیب جدی ایجاد کنند. در چنین شرایطی منتظر ظاهر شدن علائم نمانید. نوع ماده، مقدار احتمالی و زمان بلع میتواند در تصمیمگیری پزشکی اهمیت داشته باشد.
۱۳. علائم اورژانسی در نوزادان: تورم لب، زبان یا گلو و مشکلات بلع
تورم ناگهانی لبها، زبان یا گلو، بهخصوص اگر کودک در بلع، صحبت کردن یا نفس کشیدن مشکل پیدا کرده باشد، میتواند نشانه یک واکنش حساسیتی شدید باشد. اگر این تورم با مشکل تنفسی، خسخس، تغییر رنگ لبها، ضعف یا کاهش سطح هوشیاری همراه باشد، باید فوراً درخواست کمک اورژانسی کنید.
حتما بخوانید: غذا های ممنوعه در دوران شیردهی
۱۴. علائم اورژانسی در نوزادان: تغییرات غیرعادی در حرکت و رفتار
گاهی بیماری جدی خود را نه با یک علامت مشخص، بلکه با تغییر در رفتار یا حرکت کودک نشان میدهد. موارد زیر باید جدی گرفته شوند:
- شل و بیحال شدن کودک
- عدم پاسخگویی معمول
- بیعلاقگی شدید به محیط
- بیقراری غیرقابل کنترل
- سفتی گردن یا ناتوانی در چرخاندن سر
- استفاده نکردن طبیعی از دست یا پا
- تورم یا داغ شدن غیرعادی مفصل

اگر کودک ناگهان یکی از اندامهای خود را مانند گذشته حرکت نمیدهد، بهویژه اگر درد یا تورم وجود داشته باشد، باید بررسی پزشکی انجام شود.
۱۵. علائم اورژانسی در نوزادان: عفونتهای شدید یا بثورات پوستی که به سرعت گسترش مییابند
بثورات پوستی که در مدت کوتاهی گسترش پیدا میکنند یا همراه با پوست داغ، قرمز، متورم و دردناک هستند، ممکن است نشانه عفونت باشند. اگر بثورات با تب، بیحالی یا تغییر وضعیت عمومی کودک همراه شدهاند، ارزیابی پزشکی اهمیت بیشتری دارد. تاول زدن یا پوستهپوسته شدن پوست بدون علت مشخص نیز باید بررسی شود.
۱۶. علائم اورژانسی در نوزادان: تغییرات در ادرار و مدفوع
تغییر در دفع ادرار و مدفوع نیز میتواند اطلاعات مهمی درباره وضعیت سلامت کودک ارائه دهد. نداشتن ادرار یا پوشک خیس برای مدت طولانی میتواند نشانه کمآبی باشد. ادرار بسیار بدبو یا افزایش غیرعادی دفعات ادرار نیز میتواند به بررسی پزشکی نیاز داشته باشد. در مورد مدفوع، اگر کودک حدود سه روز دفع نداشته باشد و همزمان دچار شکم متورم یا دردناک، زور زدن شدید یا خونریزی از مقعد هنگام دفع باشد، باید با پزشک مشورت شود.
حتما بخوانید: علل جوش صورت نوزاد + بهترین درمان برای جوشهای صورت نوزاد
وقتی احساس میکنید «حال کودک خوب نیست»، به غریزه خود اعتماد کنید
والدین و مراقبان معمولاً تغییرات ظریف رفتار کودک را زودتر از دیگران متوجه میشوند. ممکن است نتوانید دقیقاً توضیح دهید چه چیزی تغییر کرده، اما احساس کنید کودک مثل همیشه نیست، بیش از حد ساکت شده، کمتر غذا میخورد یا رفتار متفاوتی دارد. این احساس را نادیده نگیرید، بهخصوص اگر کودک بسیار کمسن است یا چند علامت همزمان دارد. لازم نیست کودک همه نشانههای یک بیماری جدی را داشته باشد تا نیازمند بررسی پزشکی باشد. هنگام بیماری کودک، وضعیت او را مرتب بررسی کنید و به تغییرات جدید توجه داشته باشید؛ حتی در طول شب. اگر وضعیت کودک بدتر شد یا علامت جدیدی ظاهر شد، برای دریافت کمک پزشکی اقدام کنید.
اگر مطمئن نیستید چه کاری باید انجام دهید:
اگر درباره علائم کودک نگران هستید یا نمیدانید آیا وضعیت او نیازمند مراجعه فوری است، بهتر است با یک پزشک یا خدمات پزشکی اورژانسی مشورت کنید. در شرایطی مانند مشکل شدید تنفسی، آبی یا خاکستری شدن پوست و لبها، بیهوشی، تشنج، واکنش حساسیتی شدید، استفراغ سبزرنگ یا سایر علائم شدید، نباید منتظر بمانید تا وضعیت خودبهخود بهتر شود. اگر کودک نفس نمیکشد، بیهوش است، دچار تشنج شده یا بهشدت برای تنفس تلاش میکند، باید فوراً با خدمات اورژانسی تماس بگیرید. در صورت امکان، والدین بهتر است از قبل شمارههای ضروری را در دسترس داشته باشند و اصول اولیه کمکهای اولیه و احیای قلبی ریوی نوزاد و کودک را از منابع معتبر یا دورههای آموزشی یاد بگیرند.

سخن آخر
بیشتر بیماریهای دوران کودکی خطرناک نیستند، اما نوزادان و کودکان خردسال ممکن است در مدت کوتاهی دچار تغییر وضعیت شوند. شناخت علائمی مانند مشکل تنفسی، تغییر رنگ پوست، تب در سنین پایین، دمای بسیار پایین بدن، تشنج، کاهش هوشیاری، کمآبی، استفراغ غیرعادی، بثورات پوستی نگرانکننده و تغییر ناگهانی رفتار به والدین کمک میکند زمان مناسب برای دریافت مراقبت پزشکی را از دست ندهند. اگر احساس میکنید حال کودک طبیعی نیست، بهتر است این نگرانی را جدی بگیرید و برای ارزیابی پزشکی اقدام کنید؛ در شرایط اورژانسی، سرعت عمل میتواند اهمیت زیادی داشته باشد.
مطالب مرتبط:
روش های صحیح نگهداری غذای کودک در یخچال و فریزر
دیدگاه ها