سلامت مغز یکی از مهمترین عوامل حفظ کیفیت زندگی در سالهای مختلف عمر است و پژوهشهای علمی در سالهای اخیر بیش از هر زمان دیگری بر نقش سبک زندگی در محافظت از عملکرد شناختی تأکید کردهاند. در میان عوامل مختلف، رژیم غذایی جایگاه ویژهای دارد، زیرا آنچه هر روز مصرف میکنیم میتواند تأثیرات بلندمدتی بر حافظه، تمرکز، یادگیری و حتی خطر ابتلا به اختلالات شناختی داشته باشد. مطالعات پیشین بارها نشان دادهاند که رژیمهای غذایی سرشار از قند، چربیهای ناسالم و نمک زیاد میتوانند به سلامت مغز آسیب برسانند و روند کاهش تواناییهای شناختی را تسریع کنند. از سوی دیگر، الگوهای غذایی سالم مانند رژیم MIND و سایر رژیمهای حامی سلامت مغز، بهعنوان راهکارهایی برای حفظ عملکرد ذهنی و کاهش خطر زوال شناختی معرفی شدهاند. در این مقاله از سلام دنیا به بررسی نتایج این مطالعه، تأثیر رژیم های غذایی پرقند و پرچرب بر سلامت مغز و این موضوع میپردازیم که آیا تغییر عادات غذایی میتواند به بازسازی و بهبود عملکرد شناختی کمک کند یا خیر.
آیا کنار گذاشتن رژیمهای پر از قند و چربی میتواند آسیبهای شناختی را معکوس کند؟
با این حال، پرسش مهمی که همچنان ذهن بسیاری از پژوهشگران و افراد عادی را به خود مشغول کرده این است که آیا آسیبهای شناختی ناشی از سالها مصرف رژیمهای غذایی ناسالم قابل جبران هستند یا خیر. نتایج یک پژوهش جدید که بر پایه بررسی دادههای حاصل از مدلهای حیوانی انجام شده، نشان میدهد اگرچه تغییر به یک رژیم غذایی سالمتر میتواند برخی جنبههای عملکرد مغز را بهبود بخشد، اما ممکن است نتواند بهطور کامل تمام آسیبهای ناشی از مصرف طولانیمدت رژیمهای پرقند را معکوس کند. این یافتهها اهمیت توجه به تغذیه سالم از سنین پایین و پیشگیری از آسیبهای احتمالی را بیش از پیش آشکار میکنند.
مطالعات حیوانی چه چیزی درباره سلامت مغز انسان آشکار میکنند؟
برای این مرور، پژوهشگران یافتههای 27 مطالعه قبلی را که از مدلهای جوندگان استفاده کرده بودند، بررسی کردند. تمامی این حیوانات حداقل به مدت 2 هفته با رژیمهای غذایی پرچرب و پرقند تغذیه شده بودند. سپس برخی از جوندگان دوباره به غذای سالم و عادی خود بازگردانده شدند و برخی دیگر همچنان رژیم غذایی پرچرب و پرقند را ادامه دادند.
پژوهشگران حداقل 24 ساعت صبر کردند و سپس وضعیت شناختی حیوانات را ارزیابی کردند. کندیگ گفت: «بخش زیادی از مردم جهان اکنون از الگوی غذاییای پیروی میکنند که با مصرف بیشتر از حد ایدهآل قند، سدیم و چربی اشباع مشخص میشود.»
حتما بخوانید: چالش رژیم قند و شکر و نکات آن
او افزود: «میدانیم که این رژیمهای غذایی میتوانند عملکرد شناختی را مختل کنند؛ حتی پس از چند روز یا چند هفته. اما اطلاعات کمتری درباره این موضوع وجود دارد که وقتی یک رژیم غذایی ناسالم متوقف میشود، چه اتفاقی برای شناخت رخ میدهد؛ با وجود اینکه این وضعیت در زندگی روزمره دائماً اتفاق میافتد، زمانی که افراد تصمیم میگیرند عادات غذایی خود را بهبود ببخشند.»
«همین موضوع ما را به سمت مرور تمام مطالعات مربوط به این پرسش در مدلهای پیشبالینی [در موشها و رتها] سوق داد.» کندیگ توضیح داد:
«مدلهای حیوانی در این زمینه بهویژه ارزشمند هستند، زیرا در انسانها احتمال دارد هنگامی که رژیم غذایی فرد بهبود مییابد، جنبههای متعددی از سبک زندگی او نیز تغییر کند؛ برای مثال ممکن است ورزش بیشتری انجام دهد، مصرف الکل را کاهش دهد و/یا بهطور کلی نسبت به توانایی خود برای مراقبت از خود احساس اعتماد بیشتری پیدا کند (خودکارآمدی). تمام این عوامل میتوانند در بهبود عملکرد شناختی نقش داشته باشند و در نتیجه جداسازی دقیق اثرات تغذیه را دشوارتر کنند. شرایط کنترلشده آزمایشهای حیوانی به ما امکان میدهد این موضوع را با دقت بسیار بالا بررسی کنیم.» – مایکل دی. کندیگ، دکترای تخصصی (PhD)
رژیمهای غذایی پرقند ممکن است بعدها حافظه را مختل کنند
در پایان این مطالعه، پژوهشگران دریافتند که جوندگانی که دوباره به یک رژیم غذایی سالم بازگردانده شده بودند، در مقایسه با جوندگانی که همچنان رژیم غذایی ناسالم را ادامه میدادند، عملکرد بهتری در آزمونهای حافظه داشتند. با این حال، دانشمندان مشخص کردند که بهبود حافظه به ترکیب رژیم غذایی ناسالم بستگی دارد.
بهبود حافظه در جوندگانی مشاهده شد که با رژیم غذایی پرچرب تغذیه شده بودند، اما در جوندگانی که تنها رژیم غذایی پرقند داشتند یا رژیم ترکیبی پرچرب و پرقند مصرف میکردند، چنین بهبودی دیده نشد. کندیگ توضیح داد: «این نتیجه غیرمنتظره بود و به تحقیقات بیشتری نیاز دارد.» «ما این یافته را اینگونه تفسیر کردیم که زمانی که رژیمهای غذایی ناسالم حاوی قند بودند ــ چه فقط قند و چه ترکیب چربی و قند ــ روند بازیابی حافظه متوقف میشد.»
او به ما گفت: «یک نتیجهگیری اولیه این است که رژیمهای غذایی پرقند ممکن است انواعی از اختلالات شناختی را ایجاد کنند که حتی پس از بهبود کیفیت رژیم غذایی نیز ماندگاری بیشتری دارند.» این دانشمند افزود: «فکر میکنم این نتیجه نشان میدهد که رژیمهای غذایی پرچرب مغز را به شیوهای متفاوت از رژیمهای پرقند یا رژیمهای ترکیبی پرچرب و پرقند تحت تأثیر قرار میدهند.»
او فرضیهپردازی کرد: «برای مثال، چندین مطالعه نشان دادهاند که رژیمهای غذایی پرقند ممکن است پاسخ التهابی عصبی (نوروالتهابی) قویتری در مغز نسبت به رژیمهای پرچرب ایجاد کنند. این موضوع میتواند توضیح دهد که چرا رژیمهای ناسالم حاوی قند باعث اختلالات شناختی ماندگارتری میشوند.»
حتما بخوانید: مقدار مصرف مجاز شکر و شیرینی در روز چقدر است
آیا این یافتهها در جوندگان میتواند در مورد انسانها نیز صدق کند؟
از آنجا که تمام این یافتهها از مطالعات حیوانی به دست آمدهاند، Medical News Today از زک رامیلویچ (Zack Ramilevich)، پزشک متخصص مغز و اعصاب در مؤسسه علوم اعصاب مارکوس (Marcus Neuroscience Institute)، وابسته به Baptist Health South Florida، پرسید که آیا این نتایج ممکن است به انسانها نیز تعمیم یابد یا خیر.
رامیلویچ که در این مقاله مروری مشارکت نداشت، اظهار کرد: «قطعاً، و من معتقدم که پایهای بسیار قوی برای انتقال این یافتهها به انسان وجود دارد.» او ادامه داد: «ما هماکنون شواهد بالینی محکمی در اختیار داریم که رژیمهای غذایی پرقند و پرچرب را با تغییرات ساختاری در مغز انسان مرتبط میدانند.
بهطور مشخص، این رژیمها با کاهش سریعتر حجم هیپوکامپ، که مرکز اصلی شکلگیری حافظه در مغز است، ارتباط دارند.» «از آنجا که ساختارهای بنیادی عصبی و مسیرهای متابولیکی کنترلکننده حافظه بین جوندگان و انسانها حفظ شدهاند، منطقی است که مغز ما نیز ظرفیت مشابهی برای بازیابی داشته باشد. هیچ دلیل زیستی روشنی وجود ندارد که نشان دهد مغز انسان بهطور منحصربهفرد از مزایای حذف یک عامل آسیبرسان متابولیکی محروم است.» – زک رامیلویچ، دکتر پزشکی (MD)
رامیلویچ گفت که گام ایدهآل بعدی در این حوزه پژوهشی، انتقال تحقیقات از مدلهای حیوانی به کارآزماییهای انسانی است. او ادامه داد: «علاوه بر این، مرحله بعدی این تحقیقات باید شامل تفکیک دقیقتر انواع مختلف چربیها و قندها باشد، نه اینکه همه آنها صرفاً تحت عنوان “غذای ناسالم” در یک گروه قرار گیرند.»
رامیلویچ گفت: «از آنجا که دادههای فعلی نشان میدهند رژیمهای پرچرب ممکن است در واقع امکان بازیابی بهتر حافظه را نسبت به رژیمهای پرقند فراهم کنند، مطالعات آینده باید بهطور جداگانه تأثیرات شناختی فروکتوز را در مقایسه با گلوکز بررسی کنند و همچنین چربیهای اشباعِ التهابزا را بهطور مشخص از اسیدهای چرب امگا 3 که احتمالاً اثرات مفیدی دارند، تفکیک نمایند تا مشخص شود هر یک چگونه با مراکز حافظه ما تعامل دارند.»
یافتههایی امیدوارکننده، اما همراه با هشدار
Medical News Today همچنین با دان ترین (Dung Trinh)، دکتر پزشکی، متخصص بیماریهای داخلی در MemorialCare Medical Group و مدیر ارشد پزشکی Healthy Brain Clinic در ایروین کالیفرنیا، گفتوگو کرد. او اظهار داشت که اگرچه یافتههای این مطالعه امیدوارکننده هستند، اما در عین حال جنبه هشداردهنده نیز دارند.
ترین که او نیز در این مقاله مروری مشارکت نداشت، توضیح داد: «این یافتهها امیدوارکننده هستند، زیرا به نظر میرسد تغییر به یک رژیم غذایی سالمتر در مدلهای حیوانی باعث بهبود عملکرد حافظه شده است.» او تأکید کرد: «اما این نتایج در عین حال هشداردهنده هستند، زیرا این بهبود کامل نبود، بهویژه پس از رژیمهای غذایی پرقند یا رژیمهای ترکیبی پرچرب و پرقند.»
حتما بخوانید: خواص و مضرات شکر نارگیل چیست و طرز تهیه آن
به گفته ترین: «پیام اصلی این نیست که سلامت مغز از پیش تعیین شده است یا اینکه آسیبها غیرقابل بازگشت هستند؛ بلکه این است که پیشگیری ممکن است بسیار قدرتمندتر از تلاش برای جبران آسیبهای ایجادشده باشد. کیفیت رژیم غذایی اهمیت دارد و قرار گرفتن طولانیمدت در معرض رژیمهای ناسالم ممکن است اثرات ماندگاری بر سیستمهای مغزی مرتبط با حافظه داشته باشد.»
او گفت که ادامه تلاش پژوهشگران برای یافتن راههای جدیدی که افراد بتوانند از طریق رژیم غذایی سلامت مغز خود را در دوران سالمندی حفظ کنند، بسیار مهم است؛ زیرا پیری مغز و خطر زوال عقل از بزرگترین چالشهای بهداشت عمومی هستند که با آنها روبهرو هستیم و رژیم غذایی یکی از معدود عوامل خطری است که در تمام طول زندگی قابل تغییر و اصلاح است.
ترین افزود: «ما هنوز درمانی برای بیماری آلزایمر یا بیشتر علل کاهش شناختی در اختیار نداریم؛ بنابراین پیشگیری و کاهش عوامل خطر ضروری هستند.» او ادامه داد: «اگر برخی الگوهای غذایی بتوانند از سیستمهای حافظه محافظت کنند، التهاب را کاهش دهند، سلامت متابولیک را بهبود بخشند و از عملکرد عروقی حمایت کنند، در آن صورت بیماران و پزشکان ابزارهای عملی در اختیار خواهند داشت که مدتها پیش از آغاز علائم قابل استفاده هستند.» او در پایان نتیجهگیری کرد: «ارزشمندترین پژوهشها فقط درباره افزودن سالهای بیشتر به عمر نیستند، بلکه درباره حفظ استقلال فردی، حافظه، تحرک و کیفیت زندگی هستند.»
سخن آخر
در مجموع، یافتههای این پژوهش نشان میدهد که آنچه در طول سالها میخوریم میتواند تأثیر عمیقی بر سلامت مغز و تواناییهای شناختی ما داشته باشد. اگرچه نتایج مطالعات حیوانی حاکی از آن است که بازگشت به یک رژیم غذایی سالمتر میتواند بخشی از آسیبهای واردشده به حافظه و عملکرد مغز را بهبود بخشد، اما این بهبود همیشه کامل نیست و بهویژه در مورد رژیمهای سرشار از قند، برخی اثرات منفی ممکن است برای مدت طولانی باقی بمانند. این موضوع اهمیت پیشگیری و توجه به عادات غذایی سالم را بیش از پیش برجسته میکند.
در عین حال، این یافتهها حامل پیامی امیدوارکننده نیز هستند؛ اینکه مغز تا حدی توانایی بازیابی و ترمیم خود را دارد و تغییرات مثبت در سبک زندگی هرگز بیفایده نیستند. با این حال، بهترین راهبرد همچنان جلوگیری از آسیبهای احتمالی از طریق انتخابهای آگاهانه در تغذیه، فعالیت بدنی منظم، خواب کافی و مدیریت عوامل خطر است. با توجه به اینکه بسیاری از بیماریهای شناختی و زوال عقل هنوز درمان قطعی ندارند، حفظ سلامت مغز از طریق سبک زندگی سالم میتواند یکی از مؤثرترین سرمایهگذاریها برای حفظ حافظه، استقلال فردی و کیفیت زندگی در سالهای آینده باشد.
مطالب مرتبط:
برنامه رژیم غذایی پالئو (سرخپوشان)
دیدگاه ها