فصل های سال و تأثیرات آنها بر بدن انسان در علم طب سنتی

فصل های سال و تأثیرات آنها بر بدن انسان در علم طب سنتی تأثیر آب و هوا بر انسان زیاد است و شکل دهنده بسیاری از حالات روانی افراد اقاليم و مناطق مختلف می شود. از دیدگاه طب سنتی، هر فصلی مزاج، غذا، نوشیدنی و تدابیر خاص خود را دارد. در ادامه با آنها آشنا شوید.

آب و هوای خوب یکی از ارکان مورد نیاز برای حفظ سلامتی است. هوا برای خنک کردن قلب است. چون قلب دائما در حرکت است و حرکت، گرما ایجاد می کند. اگر این خنک شدن صورت نگیرد، قلب دچار احتراق و خفگی می شود. قلب شریف ترین عضو بدن است؛ چون مبدأ و منشأ حیات بدن است. اگر قلب از کار بیفتد انسان فورا می میرد، اما دیگر اعضا این طور نیستند، ممکن است در بیماری مانند اغما یا سکته مغزی، انسان سال ها زنده بماند، اما با سکته قلبی یک لحظه زنده نمی ماند. به همین دلیل هوای سالم، مهم ترین رکن از سته ضروریه است و تغییر در آن، بر کل بدن تأثیر می گذارد، نه این که فقط بر ریه و قلب تاثیر بگذارد؛ هرچند تأثیر آن بر قلب مشهودتر است. با این مبنا در شهرهای آلوده مانند تهران، علاوه بر رعایت دیگر ارکان سلامتی باید هوای آلوده را نیز تدبیر کرد. 

تأثیر آب و هوا بر انسان زیاد است و شکل دهنده بسیاری از حالات روانی افراد اقاليم و مناطق مختلف می شود. به طوری که اختلاف عرض بلاد و تفاوت اقلیم ها و وجود کوه و دریا و پستی و بلندی منطقه، باعث اختلاف مزاج افراد و اخلاق و عادات هر منطقه می شود. به همین خاطر دیده می شود که افراد هر منطقه و اقلیم، اخلاق و عادت خاصی دارند؛ مثلا افراد مناطق سردسیر شجاع هستند. در روایتی به این تأثیر اشاره شده است: «بدان که نیروی روان ها پیرو مزاج است، مزاج ها تابع هواهاست و بر حسب تغییر هواها دگرگون می شود. بیماری ها هم بسیار متأثر از آب و هوا هستند. مثلا بیماری زکام مخصوص افراد منطقه سردنشین است. هم چنین طبع ادویه و غذاها در مناطق مختلف تفاوت می کند؛ مثلا آویشن یک منطقه، در درجه دوم گرم است و آویشن منطقه ای دیگر، در درجه چهارم.

اقاليم و مکان های خاص جغرافیایی به خاطر مزاج خاصی که دارند، نیاز به تدبیر خاصی دارند و نباید نسخه واحدی برای همه مناطق پیچید. منطقه ای خشک است و نیاز به پوشش و غذای خاص دارد و منطقه های رطوبی است و نیاز به پوشش و غذای دیگر دارد. با این مبنا، معماری، تغذیه و نوع پوشش و مصالح ساختمانی مردم هر منطقه با منطقه دیگر باید متفاوت باشد. در سابق این تفاوت ها لحاظ می شد؛ مثلا معماری منطقه يزد، گنبدی و با کاه گل و مناطق سردسیر، با سنگ و مناطق شمالی با چوب بود. این رویکرد ضد جهانی سازی است و اصلا تجویز یک نوع معماری و یک نوع پوشش را برای همه افراد باطل می داند. 

تاثیر آب و هوا بر انسان

هوای خوب 

  • هوای خوب حافظ سلامتی بود و نفس کشیدن در آن راحت است و حلق و مجاری تنفسی را نمی فشارد و سبب تنگی نفس نمی شود؛ این هوا باید دارای ویژگی های زیر باشد 
  • معتدل در گرمی و سردی باشد.
  • پاک و صاف باشد و با بخارات و دودها و ذرات خارجی مخلوط نباشد؛ بخار کشتزارهای بدیو و درختان سمی چون گردو، مرداب ها، بوی آهک، گوگرد، فاضلاب ها و کارخانه های بدبو و ادکلن های شیمیایی و هر آن چه بوی بدی دارد، برای قلب مضر و مهلک هستند. 
  • هوای آزاد بهتر از هوای محبوس بین دیوارهاست، مگر وقتی که هوا، فاسد و آلوده به عوامل عفونت زا باشد.
  • هوای نواحی مرتفع، بهتر از هوای نواحی پست است؛ زیرا در نواحی پست، هوا محتبس بوده و بادهای خوب در مناطق مرتفع بیشتر می وزند.

نکته: افراد مناطق کوهستانی به سبب این که درون بدنشان گرم تر است، هضم بهتری دارند و طول عمرشان نیز بیشتر است.

فصل های سال و تأثیرات آن بر بدن انسان در علم طب سنتی

فصول سال در علم طب، با آن چه که ما از فصل سال می شناسیم، تفاوت دارد و هر فصل تعريف طبی خاصی دارد؛ هم چنین هر فصل با توجه به مزاجی که دارد، بیماری و تدبیر مخصوص به خود را دارد و برای برخی از مزاج ها و سنین خوب و برای برخی دیگر بد است. 

تعریف فصول: آغاز فصل بهار از نظر طبی، زمان بیرون آمدن شکوفه هاست. آغاز فصل تابستان زمانی است که مردم از شدت گرما به سیستم های خنک کننده مانند سرداب و بادگیر نیاز دارند و هوا خشک است. آغاز فصل پاییز، زمانی است که برگ درختان شروع به ریختن می کند. آغاز فصل زمستان زمانی است که مردم نیاز به پوشش بیشتری دارند و سیستم های گرمازا در منازل مورد استفاده قرار می گیرد. بهترین احوال فصول، وقتی است که بر مزاج طبیعی خود باشند؛ نه گرم تر و نه سردتر از آن. 

فصل های مختلف سال در علم طب سنتی و تاثیرات آن

  • غذای فصل: با توجه به این که فصل بهار، گرم و تر و فصل تابستان، گرم و خشک و فصل پائیز، سرد و خشک و نهایتا فصل زمستان سرد و تر است، حکما معمولا رژیم غذایی کلی و سالم را با تغییراتی متناسب با فصل همراه می ساختند که تعادل مزاجی بر هم نخورد. در فصل های گرم به خصوص تابستان، غذاهای سردی بخش و رطوبت بخش مانند ماست و خیار و میوه ها بیشتر توصیه می شود و در فصل های سرد، به خصوص زمستان، غذاهای گرمی بخش مانند عسل، بادام، فندق و پسته و ادویه جات مانند آویشن و زیره، همراه با غذاهای اصلی استفاده می شود. غذاهایی که گرم و خشک هستند، در فصل تابستان و در سن جوانی کمتر باید مورد استفاده قرار گیرند تا مزاج فصل و سن، به تعادل برسد. افراد صفراوی نیز باید از آنها پرهیز کنند و در مقابل، غذاهای سرد و تر که برای افراد پیر و فصل زمستان و بلغمی مزاجان مضر است، استفاده شود. 
  • بیماری مخصوص هر فصل: در هر فصل خلطی خاص غلبه می کند و بیماری خاص خود را به دنبال دارد. مثلا مزاج فصل زمستان سرد و تر است و به علت سردی زیاده از حد هوا بیماری های سرد و تر یا بلغمی همچون سرماخوردگی، آبریزش بینی، سرفه، درد مفاصل، ورم مفاصل، سینوزیت، سردردهای سرد، ورم لوزه و دیگر بیماری های سرد شیوع پیدا می کند. 
  • در هر فصل باید غذای متناسب و لباس متناسب و کلا تدبیر متناسب با آن فصل انجام شود؛ مثلا حجامت کردن در بهار، بهتر از دیگر فصول است؛ چون خون بدن زیاد است. 

بیماری، غذا و تدابیر فصول سال در طب سنتی

در جدول زیر، طبع هر فصل و این که هر فصل برای چه طبعی مضر و برای چه طبعی مفید است و نیز بیماری مخصوص هر فصل آمده است. 

فصل طبع ها مضر برای  مفید برای  بیماری فصل
بهار گرم و تر دموی ها و کودکان سوداوی ها و میان سالان بیماری های دموی
تابستان گرم و خشک صفراوی ها و جوانان بلغمی ها و پیران بیماری های صفراوی
پاییز سرد و خشک سوداوی ها و میان سالان دموی ها و کودکان بیماری های سوداوی
زمستان سرد و تر بلغمی ها و پیران صفراوی ها و جوانان بیماری های بلغمی

تدابیر فصول به تفصيل

1. فصل بهار در طب سنتی

مزاج فصل بهار معتدل است. اما علائم گرم و تر از آن بروز می کند. آغاز فصل بهار از نظر طبی، زمان بیرون آمدن شکوفه هاست. این فصل موافق مزاج سرد و خشک یا سوداوی مزاجان و سن میان سالی است؛ چون ضد مزاج آن هاست و مزاجشان را تعدیل می کند، اما علائم بیماری را در مزاج گرم و تر (دموی مزاجان) تشدید می کند.

بیماری های فصل بهار

عبارتند از: دمل ها، جوش ها، خارش و ورم حلق، درد چشم، خون ریزی از بینی و بن دندان و خونریزی داخلی، تب و اسهال خونی، علت به وجود آمدن این امراض، آن است که مواد و خلط هایی که در زمستان و پاییز به سبب سردی هوا ساکن بوده اند، اکنون به سبب گرمی و نشاط هوا به هیجان آمده، به صورت جوش و دمل در سطح بدن ظاهر می شوند 

توصیه های طب سنتی برای فصل بهار

در فصل بهار خون بیشتری در بدن تولید می شود؛ به همین دلیل باید از غذاهای مقوی و خون ساز مانند گوشت ها و شیرینی ها کم تر استفاده کرد. اگر غذای خون ساز استفاده شود، باعث می شود که بیماری های غلبه خون مانند چرت زدگی، فشار بالا، خون دماغ، جوش، خمیازه و کسالت عارض شود. بهترین تدبیر اصلاح این مسئله استفاده از غذاهایی است که خون کمتری تولید می کنند. در بین مواد غذایی، سبزی ها و گیاهان خوراکی کمترین خون را تولید می کنند در بسیاری از مناطق ایران هنگام بهار، گیاهان خوراکی خودرو محلی موجود در مزارع و کوهپایه ها مانند: شنگ، گل گاو زبان و بادرنجبویه و ... را پخته و به عنوان یک وعده غذایی استفاده می کنند که علاوه بر خواص بسیار زیاد درمانی که در آن وجود دارد، باعث می شود خون بدن زیاد نشود. این گیاهان باعث دفع مواد زائد بلغمی و سوداوی می شود که در فصل زمستان در بدن جمع شده است و خود بهترین شیوه پیشگیری از بیماری هاست. 

  • به سبب ميل هوا به گرمی از ادویه جات و مواد غذایی تند و تیز (مانند زنجبیل و فلفل و زیره) و تلخ و شور پرهیز شود. استفاده از شربت های خنک مانند شربت آلبالو، شربت دانه های لعاب دار مانند اسفرزه، تخم شربتی، بارهنگ، خاکشیر، ماء الشعیر، شربت زرشک و شربت آبغوره و ... خوب است. 
  • ورزش معتدل در این فصل نافع و نیکو می باشد؛ زیرا باعث از بین رفتن موادی است که در زمستان در بدن جمع شده است، اما ورزش بیش از حد، مضر می باشد.
  • فصل بهار بهترین فصل برای همه کارهای درمانی و حجامت فصد است چون خون بدن زیاد است و موادی که در فصل پاییز و زمستان به علت سرمای هوا ساکن بوده اند، اکنون آماده دفع هستند و با حجامت و فصد دفع می شوند. 

فصل بهار در طب سنتی

2. فصل تابستان در طب سنتی

فصل تابستان از نظر مراجی گرم و خشک است. فصل تابستان زمانی است که مردم نیاز به خنک کردن خود دارند و از وسایل تهویه و بادگیر و سرداب استفاده می کنند. این فصل موافق پیران و بلغمی مزاجان است و حال آن ها را بهتر می کند، در حالی که باعث بدتر شدن حال جوانان و صفراوی مزاجان می شود. در این فصل به علت گرمی هوا، خلط صفرا در بدن افزایش می یابد و بیماری هایی چون تب های گرم، تشنگی، دردهای شکمی و اضطراب معده و یا تپش قلب، گرمازدگی، خارش بدن، زود عصبانی شدن و کم حوصلگی بیشتر می شود؛ بنابراین برای سالم ماندن از بیماری در این فصل، باید از مصرف غذاهای گرم و خشک پرهیز شود. 

تدابیر و توصیه های طب سنتی برای فصل تابستان

  • از نظر حکما دستگاه گوارش (معده و کبد) در فصل تابستان ضعیف تر از دیگر فصل هاست؛ بنابراین باید در این فصل از پرخوری پرهیز شود. هم چنین به علت ضعف گوارش، از غذاهای دیر هضم مانند گوشت گاو، کله پاچه، بادنجان و خرما پرهیز شود. 
  • بهترین غذاها در این فصل، غذاهای سرد و تر هستند؛ یعنی غذاهایی که در آن ها آلو، رب انار، آبغوره و آب لیمو استفاده شده باشد. به علت غلبه صفرا (گرم و خشک) در این فصل، باید مواد غذایی ضد صفرا مانند شربت های خنک و میوه ها استفاده شود که سرد و تر هستند. خداوند حکیم متناسب با فصل تابستان، میوه های مرطوب و ضد صفرا قرار داده تا با خوردن آن ها، خشکی و گرمای بدن کاهش یابد.
  • میوه های سرد و تر موجود در این فصل که ضد صفرا هستند، عبارتند از: خیار، هندوانه، آلو، آلوچه، آلبالو، گیلاس، ریواس، هلو، زردآلو، طالبی، توت سیاه؛ این میوه ها از بیماری های مخصوص این فصل مانند: خارش بدن، گرمازدگی و کم حوصلگی جلوگیری می کنند. استفاده از تمرهندی و سبزی های خنک خوب است.

تدابیر و توصیه های طب سنتی برای فصل تابستان

نوشیدنی مخصوص تابستان و طرز تهیه آنها

نوشیدنی های مخصوص این فصل که در به اعتدال رساندن گرمای بدن و دفع صفرا مؤثرند عبارتند از:

الف) روش تهیه شربت سکنجبین

  • دو پیمانه عسل (شکر) با یک پیمانه سرکه را مقداری حرارت ملایم بدهید.
  • بنا به سلیقه شخصی، مقداری گلاب یا عرق بهار نارنج یا عرق بیدمشک به آن اضافه کنید.
  • این ترکیب آماده مصرف است؛ برای هر بار مصرف، مقداری از آن در لیوان ریخته، به همراه آب خنک میل شود.
  • مصرف بلافاصله آن بعد از غذا صحیح نیست و باید با شکم خالی خورده شود 

ب: طرز تهیه شربت لیمو (شربت های سرد و تر)

شربت لیمو و دیگر شربت های سرد و تر و شربت هایی که با دانه های لعاب دار مانند: خاکشیر، بارهنگ، تخم شربتی و بهدانه در است می شود نیز بسیار مفید است. شیوه تهیه این شربت ها به این صورت است:

  • تخم مورد نظر را در آب ریخته
  • به مقدار لازم شکر اضافه کنند
  • سپس ترکیب را در یخچال گذاشته، بعد از چند ساعت استفاده شود.
  • استفاده از دیگر شربت های خنک مانند: شربت آلبالو، شربت زرشک و شربت آبغوره نیز مفید است 

نوشیدنی مخصوص تابستان و طرز تهیه آنها

ج: طرز تهیه ماء الشعیر

ماء الشعیر خون صالح و خالص تولید می کند؛ برای اکثر بیماری های گرم مانند: سردرد گرم و تب، سوزش ادرار و بیماری ها پوستی مفید است. باعث رفع عطش و اصلاح کبد و دفع سموم بدن می شود  شیوه تهیه آن به شکل زیر است:

  • یک پیمانه جو پوست کنده یا سالم را با 15 تا 20 پیمانه آب، روی شعله ملایم قرار دهید
  • بگذارید آن قدر پخته شود که جوها شکفته شود
  • بعد آن را صاف کرده، با کمی شکر شیرین کرده و پس از خنک شدن میل کنید
د) کاسنی

در فصل تابستان بسیار مفید است؛ کاستی هر چند تلخ است. اما بهترین دوست کبد است و بهترین درمان بیماری های پوستی و جوش های سطح پوست است. ضد عطش است و حرارت بدن را پایین می آورد. دم کرده آن بهتر از عرق آن است: نباید در مصرف عرقیجات زیاده روی کرد. مصرف بی رویه عرقیجات به دلیل احتمالی ناخالصی ها و ورود متانول به بدن برای کبد، چشم و... مضر است. 

یهترین دمنوش در فصل تابستان از نظر طب سنتی

  • استفاده از دوغ و ماست نیز در این فصل مفید است.
  • مصرف سبزیجات خوب است، اما بهتر است از سبزی های خنک مانند: اسفناج، کاهو، گشنیز، کاسنی و خرفه بیشتر استفاده شود.
  • ماهی چون سرد و تر و سريع الهضم است. متناسب با این فصل است؛ خصوصا اگر ماهی ریز باشد، بهتر است.
  • در صورت مصرف گوشت، باید گوشت مرغ و بزغاله و گوسفند یا خروس استفاده شود و حتما گوشت ها را با زرشک، سرکه، آب انار ترش، آبغوره و آبلیمو بپرند. این آب ها را به صورت طبیعی تهیه کنید. 
  • در این فصل باید از غذاهای تند و تیز مانند غذاهایی که در آن ها از فلفل و زنجبيل استفاده می شود و هم چنین غذاهای تلخ و شور پرهیز شود. چون همه اینها گرم هستند و باعث غلبه صفرا و خارش، گرمازدگی و سوزش در مجاری گوارشی می شود. اغلب ادویه جات مانند: دارچین، آویشن، زردچوبه، زنجبیل و ...گرم و خشک هستند. غذاهایی مثل فسنجان که گرم هستند، در فصل تابستان نباید مصرف شوند و در صورت مصرف، مقدار آب لیموی بیشتری باید با آن مصرف شود.
تشنگی در تابستان

تشنگی افراد در تابستان افزایش می یابد و اکثر افراد با خوردن آب خنک آن را تسکین می دهند، اما برخی از افراد با خوردن آب سرد در این فصل بیشتر احساس عطش می کنند و هر چه آب سرد می خورند، عطش آنها برطرف نمی شود. این افراد نباید به خوردن آب سرد ادامه دهند، چون بسیار برای آن ها مضر است، بلکه برای رفع عطش از ماء الشعیر، چایی، سکنجبین و یا آب جوش استفاده کنند. 

فصل تابستان در طب سنتی

  • بهترین آب برای رفع عطش در فصل تابستان، آب خنکی است که با یخ خنک نشده و سرد نباشد.
  • از فصد (رگ زنی) کردن در تابستان در حد امکان بپرهیزید، مگر در صورت ضرورت شدید که باید در هنگام پایین بودن گرمی هوا انجام گردد. 
  • بهترین لباس در تابستان، لباس كتانی است زیرا سردترین لباس هاست و به بدن نمی چسبد. مزاج پنبه و پشم گرم است و مناسب فصل تابستان نیست. حمام کردن با آب معتدل در ایجاد نشاط و کاهش گرمای بدن مفید است. 
  • استفاده زیاد از کولر و وسایل سرمازا بسیار مضر است و باعث درد بدن و گرفتگی عضلات می شود. یکی از بهترین طرق دفع مواد اضافی و سموم بدن از طریق عرق کردن است. استفاده از کولر، باعث می شود که به محض عرق کردن جلوی بیرون آمدن آن را بگیریم. 

3. فصل پاییز و طب سنتی

فصل پاییز از نقل مزاج سرد و خشک است آغاز فصل پاییز از نظر طبی، زمان ریختن برگ درختان است. فصل پاییز برای افراد دارای مزاج سرد و خشک بد است و حال آنها را بدتر می کند و علائم بیماری را در آنها تشدید می کند؛ اما برای کسانی که مزاج گرم و تر دارند ( دموی مزاجان) خوب است و مزاج آن ها را به اعتدال می رساند. در این فصل، خلط سودا و بیماری های سوداوی در بدن افزایش می یابد. در این فصل به سبب ریزش برگ درختان و از بین رفتن طراوت و نشاط آب و هوا و میل هوا به سردی، علاوه بر بیماری های جسمی مانند: اگزما، پسوریازیس، سیاتیک، خشکی پوست دست و پا و لب، خارش بدن، واریس، سرطان، درد کمر و قولنج (کولیت روده) بیماری های روانی مانند: مالیخولیا، افسردگی، وسواس و جنون نیز افزایش می یابد. از این رو باید غذاهایی استفاده کرد که ضد سودا باشد و مزاج فصل را تعدیل کند. 

فصل پاییز و طب سنتی

توصیه های طب سنتی برای فصل پاییز
  • از میان گوشت ها، گوشت بره و گوسفند و مرغ های چاق و گوشت پرندگان استفاده شود. استفاده از شیرینی ها در این فصل توصیه می شود. انواع حلواها و سوهان ها خصوصا آنهایی که با بادام و پسته و فندق و گردو درست کرده باشند، مفید است. شیرینی طبیعی که مواد شیمیایی در آن استفاده نشده باشد نیز مفید است. 
  • از میان میوه ها فقط می توان از انجیر، سیب، گلابی، به و انگور استفاده کرد. در این میوه ها گرم و تر هستند و مزاج این فصل را تعديل می کنند؛ انار نیز در این فصل مفید است. اما استفاده از میوه های سرد مثل هندوانه و خربزه و طالبی و خیار که مخصوص تابستان هستند خوب نیست؛ زیرا باعث سرما خوردگی، ضعف هضم، غلظت خون و عفونت آن می شود. 
  • فصل پاییز چون نه مانند تابستان بسیار گرم و نه مانند زمستان، بسیار سرد است ، بنابراین استفاده از غذاهای معتدل در آن خوب است.
  • استفاده از مغزها و آجیل ها با طبع گرم مانند: گردو، بادام، فندق، پسته، کشمش، مویز و توت در این فصل خوب است. همان طور که گفته شد، افسردگی و غم و اندوه و نومیدی در این فصل افزایش می یابد. برای رفع این حالت و ایجاد روحیه نشاط، باید از داروهای نشاط آور و مقوی قلب و مغز استفاده کرد. برای پیشگیری از امراض مخصوص این فصل، باید از مصرف غذاهای سرد و خشک و سودا زا مانند: غذاهای کنسرو شده، فست فودی، گوشت گاو، عدس، بادنجان، گوجه، کلم، خرما، انواع ترشیجات و میوه های ترش و سرد پرهیز کرد. 
  • برای رفع عوارض بالا، دم کرده اسطوخودوس، زعفران، بادرنجبویه، گل گاو زبان، شربت بهار نارنج و بیدمشک بسیار مفید است. این دم کرده ها را بهتر است اول صبح یا آخر شب استفاده کرد تا سريعا اثر آن ها به قلب یا مغز برسد.

توصیه های طب سنتی برای فصل پاییز

در فصل پاییز باید از موارد زیر پرهیز کرد
  • آشامیدن آب سرد، خوابیدن در مکان سرد، شست وشو با آب سرد، برهنه کردن سر
  • خوردن و خوابیدن در حال سیری و پری معده

آشامیدن آب سرد باعث بیماری های حلق و دستگاه گوارش می شود. شست و شو با آب سرد و ریختن آن بر سر، موجب بسته شدن سوراخ ها و منافذ بدن می شود و مانع تبخیر رطوبات است و باعث جمع شدن مواد اضافی و بلغمی در درون بدن، آبریزش بینی، خلط گلو و سرما خوردگی می شود. ضرر خواب در مکان سرد هم به همین علت است و هم چنین به علت اختلاف هوا در آن از سردی شب ها و صبح ها و گرمای روز می باشد. برهنه کردن سر هم موجب سرما خوردگی و سرفه و آبریزش بینی می گردد.  جهت رفع خشکی بدن، لازم است یک روز در میان به حمام رفته و از آب نیم گرم استفاده کرد و در حوضی که آب نیم گرم دارد فرورفته و توقفی به قدر نیم ساعت داشته باشند. چرب کردن بدن با روغن بنفشه یا بادام شیرین جهت رفع خشکی و خارش بدن بسیار مفید است. 

4. فصل زمستان و طب سنتی

مزاج فصل زمستان سرد و تر است. از نظر طبی آغاز فصل زمستان زمانی است که مردم نیاز به پوشش بیشتری دارند و کرسی و سیستم های گرمازا در منازل مورد استفاده قرار می گیرند. این فصل مناسب صفراوی مزاجان و جوانان است و مزاج آن ها را تعدیل می کند، اما برای بلغمی ها و پیران خوب نیست و آن ها را بدحال می کند. در این فصل به علت سردی زیاده از حد هوا، بیماری های سرد و تر یا بلغمی همچون سرما خوردگی، آبریزش بینی، سرفه، درد مفاصل، ورم مفاصل، سینوزیت، سردردهای سرد، ورم لوزه و دیگر بیماری های سرد شیوع پیدا می کنند و سردی و تری به بدن غلبه می کند و از این باید از غذاهای با مزاج سرد و تر پرهیز شود. 

 فصل زمستان و طب سنتی

تدابیر فصل زمستان از دیدگاه طب سنتی

١. از نظر حکما در هر فصل باید میوه مخصوص به آن فصل را استفاده کرد. با این مبنا مصرف برخی خوراکی ها در زمستان مضر است و نباید استفاده شوند؛ استفاده از میوه هایی چون خیار و هندوانه و گوجه در فصل تابستان اشکالی ندارد و استفاده از گلابی و سیب و انار در پاییز خوب است، چون متناسب با فصل پاییز است. در زمستان هم استفاده از خشکبار مانعی ندارد؛ اما استفاده از میوه های تر مزاج مانند هندوانه و خیار در فصل زمستان، باعث بیماری های زیادی می شود؛ در جوانان و کودکان باعث سرماخوردگی شدید می شود. در پیران در صورت وجود زمینه سکته، می تواند باعث سكته آنها شود و در زنان نیز می تواند باعث سستی بدن شود. علاوه بر این، چون خیار و گوجه فصل زمستان در گلخانه تولید می شوند، کود و سم شیمیایی بسیاری به آن داده می شود و بسیار مضر هستند؛ بنابراین در فصل زمستان از خیار و هندوانه و کاهو و گوجه که مخصوص تابستان است. استفاده نشود.

  • نکته: یکی از مهم ترین علل سرماخوردگی در فصل زمستان، خوردن میوه خصوصا میوه هایی چون خیار، هندوانه، توت فرنگی و کاهوست، چون این میوه ها رطوبت بدن و مغز را افزایش می دهند و باعث آبریزش بینی می شوند. 

2. بهترین فصل استفاده از آجیل ها، فصل زمستان است. از قدیم همواره در شب نشینی های زمستان از آجیل استفاده می کردند. استفاده از مغزها و آجیل ها با طبع گرم مانند: گردو، بادام، فندق، پسته، کشمش، مویز، توت، تخم آفتابگردان، انجیر و سنجد، علاوه بر این که برای حافظه، مغز، قلب و کبد بسیار مفید است، به علت گرم بودن به تعديل فصل زمستان کمک می کند. 

  • نکته بسیار مهم در استفاده از مغزها و تخم ها: این است که مغزها و تخم هایی که روغن آنها زیاد است، مانند: گردو، پسته، بادام، چلغوز، نارگیل، تخم خیار، تخم هندوانه، تخم خربزه، تخم کدو، تخم آفتاب گردان و فندق، اگر در پوست سفت خود باشند، تا یک سال باقی می مانند، در غیر این صورت یعنی اگر پوست سفت آن ها را جدا کنند، یک هفته و حتی کمتر از آن باقی می مانند. جدا کردن آن از پوست، باعث از بین رفتن خواص آن و بعضا فاسد شدن آن ها می شود. شیوه صحیح خوردن آنها به این شکل است که آنها را سالم خریداری کنید و پوست آن ها را موقع خوردن جدا کنید. 

تدابیر فصل زمستان از دیدگاه طب سنتی

تقریبا همه ادویه جات گرم و خشک هستند؛ بنابراین می توانید در آش ها، سوپ ها و خورش های مختلفی که درست می کنید، به اندازه کافی از ادویه جات استفاده کنید که هم باعث گرم شدن طبع غذا می شود و هم باعث خوشمزه تر شدن آن می گردد. ادویه های مشهور که مزاج گرم و خشک دارند عبارتند از: فلفل قرمز، فلفل سیاه، زنجبیل، آویشن، زیره سبز، زیره سیاه، رازیانه، خولنجان و دارچین. 

از سردیجات مانند خیار، کاهو، ماست، دوغ، سرکه، آبلیمو، آبغوره پرهیز شود. پرورده و ترشی سیر و هویج و فلفل و زنجبیل در این فصل مفید است. استفاده از شلغم، هویج، کرفس و امثال اینها نیز در این فصل توصیه می شود در این فصل به جای استفاده از شربت ها، باید از دم کرده های گرم مانند: دارچین، هل، زعفران، زیره، آویشن، پونه، اسطوخودوس و... که علاوه بر گرم کردن بدن در پیشگیری از سرماخوردگی هم مؤثرند، استفاده شود. شیوه دم کردن آن ها به این صورت است که به مقدار لازم در قوری ریخته، مقداری نبات هم در آن بریزید. سپس قوری را در حرارت ملایم گاز یا سماور قرار داده، یک ربع بعد صاف کرده و میل کنید. 

خوردن غذاهای غليظ و نسبتا دیر هضم به مقدار کم در این فصل مانعی ندارد، زیرا به سبب سردی هوا، گرما و خون بدن میل به درون دارد و دستگاه گوارش قوی است غذاهای غلیظی که در این فصل می توان خورد، عبارتند از: گوشت گوساله، حلیم، کله پاچه، گوشت نمک سود و شتر. گوشت مرغ و خروس و دیگر پرندگان و شترمرغ نیز در این فصل خوب است. 

در این فصل باید لباس بیشتری پوشیده شود و از لباس های پشمین و پنبه ای استفاده شود، چون این ها برخلاف کتان، گرم هستند. نیز بر فرش های گرم و نرم نشسته و در وقت خواب با لحاف گرم خود را پوشانید. استفاده از کلاه در این فصل ضروری می باشد. در این فصل از فصد (رگ زنی) و حجامت و قی و مسهل خوردن شدید پرهیز شود. زیرا همه این ها باعث ضعف بدن می شود. علت ممنوعیت فصد و حجامت و قی این است که در این فصل، به سبب سردی هوا، خون و گرمای بدن میل به درون بدن دارد و در صورت  خون گیری خون با فشار به سطح آورده می شود و باعث ضعف می شود. از طرفی هیجان خون در سرمای شدید کاهش می یابد.

توصیه طب سنتی برای فصل زمستان

کرسی زمستان 

یکی از حکیمانه ترین و عالمانه ترین تدابیر زمستان در گرمایش مقول، کرسی می باشد؛ عظمت این چوب چهارگوش کوچک، انسان را به کرنش در حکمیانه بودن آن وا می دارد. کرسی در مناطق سردسیر ایران همواره یکی از وسایلی بوده که شب نشینی های اطراف آن و صمیمیت های آن هنوز در بسیاری از سینه ها به یادگار مانده است. این مکعب چوبی، هم فال است و هم تماشاء هم صرفه جویی است و هم مکعبی درمانی: هم آرامش است و هم صمیمیت. 

مزایای استفاده از کرسی در فصل زمستان

1. با حداقل انرژی، حداکثر بهره وری را دارد؛ چون اتاقک کوچک کرسی گرمای زیادی مصرف نمی کند؛ الان معضل انرژی در دنیا به یک مسئله بحران ساز در بین کشورها تبدیل شده است و بسیاری از جنگ ها و مصلحت اندیشی های ملل دنیا به خاطر انرژی است به کار گرفتن این سیستم، نیاز افراد به انرژی دیگری را منتفی می کند. دیگر نیازی نیست انرژی کل مردم از یک منطقه گازخیز بیاید که اگر مشکلی در گاز آن منطقه پیش بیاید، مردم از سرما تلف شوند. بلکه مردم هر منطقه قادر بودند در همان منطقه هیزم مورد نیاز خود را تأمین کنند. نمونه این مسئله در سال 1386 ش، در مازندران پیش آمد در سالی که برف همه گازها و برق ها را قطع کرده بود، مردم همه وسایل چوبی شان را به کرسی تبدیل کردند. 

2. با گرم نگه داشتن پاها و تعریق آنها، از بیماری هایی مفصلی که ناشی از غلبه سردی و تری است، جلوگیری می کند. چون در فصل زمستان از یک طرف به خاطر سردی و تری ذاتی هوا و از طرف دیگر، به خاطر عدم تحرک، رطوبت بدن و خصوصا مفاصل افزایش می یابد. قدیما برای رفع این مشکل از کرسی استفاده می کردند. الان مشكل مفاصل یکی از بلاهایی است که برای دیدن آن فقط کافی است سری به مساجد خودمان بزنیم و تعداد افرادی که به روی صندلی نماز می خوانند را بشماريم.

فواید استفاده از کرسی در زمستان

3. همان طور که گفتیم، قلب انسان گرم است و نیاز به هوای خنک دارد: همه ما از هوای خنک لذت می بریم؛ در فصل زمستان هم همین طور است. از یک طرف نیاز به گرم کردن بدن داریم و از طرف دیگر، در صورت بالا رفتن دمای اتاق، هوای خنک را از دست می دهیم، در این جا استفاده از کرسی مسئله را حل می کند. با گرم کردن اندام های پایینی خصوصا پاها، کل بدن گرم می شود، زیرا همواره دست و پا بیشتر از دیگر قسمت ها سرد می شوند اما هوای خانه خنک باقی می ماند. وسایل گرمایشی خصوصا فن کویل ها با گرم کردن هوای خانه، آن را نامطلوب، کسل کننده و ملال آور می کنند، زیرا هوای گرم خانه به سمت بالا می رود و در حالی که هنوز پاها گرم نشده است، هوای خانه گرم می شود. 

تدبیر هوای آلوده در شهرهای بزرگ (تصفیه هوای خانه و اطراف آن در زمان آلودگی هوا)

حکمای طب سنتی معتقدند که در زمان آلودگی شدید هوا، هوای داخل خانه از هوای بیرون بهتر بوده و ضد عفونی کردن آن آسان تر است و خروج از خانه به جز در مواقع ضروری صحیح نیست. آنان به تصفیه هوای خانه و اطراف آن در زمان آلودگی هوا نیز اندیشیده اند و به این منظور روش های اصلاح هوا را با استفاده از دود دادن بعضی گیاهان در فضای آلوده یا پاشیدن برخی مواد و عصاره ها به سطوح آلوده پیشنهاد کرده اند:

1. در هنگام آلودگی هوا بهتر است حوض یا استخر خانه از آب خالی باشد و از دستگاه های مرطوب کننده هوا در خانه استفاده نشود زیرا رطوبت بالا، فضا را مستعد عفونت و اخلاط بدن را مستعد فساد می کند. بنابراین در هنگام آلودگی هوا، هر چه هوای محیط خشک تر باشد مطلوب تر است. 

تصفیه هوای خانه و اطراف آن در زمان آلودگی هوا

٢. دود دادن گیاهان و موادی که اصلاح کننده هوا هستند، مناسب است مانند اسفند، سعد، کندر، صندل، مورد، پوست انار، لادن، مشک، زعفران، عود، عنبر، مصطکی، سندروس، میخک، قسط، چوب سرو و گز، بادام تلخ و... 

٣. داخل به با سیب را خالی کنید و با گلاب پر کرده و بر حرارت بگذارید تا بوی آن فضای خانه را معطر کند و آلودگی را از بین ببرد.

4. ظرفی شیشه ای را از سرکه و صندل ساییده و مقداری گل ارمنی پر کنید و هر از گاهی ظرف را حرکت دهید تا بوی آن در خانه منتشر شده و هوا را معطر و ضد عفونی کند. 

5. برای ضد عفونی کردن هوای اتاق، یک لیوان سرکه را در 20-18 لیوان آب ریخته و روی حرارت بسیار کم بگذارید تا پیوسته بجوشد. نیاز به سرکه زیاد نیست که بوی سرکه در اتاق پیچیده و باعث آزار شود.) همچنین تعدادی پیاز، سیر و نارنج یا هر کدام از آنها که در دسترس بود را از وسط نصف کرده و در گوشه و کنار اتاق و محل نشست و برخاست و به خصوص محل خواب اهل منزل قرار دهید و هر 24 ساعت آنها را برداشته و پیاز، سیر و نارنج تازه جایگزین نمایید. 

6. برای رفع آلودگی و ضد عفونی کردن سطوح، طب سنتی استفاده از عصاره سرکه ای پیاز و سیر را مطرح می کند. برای تهیه آن، پیاز و سیر را رنده کرده و در سرکه بخیسانید و بعد از مدتی صاف کنید و آب حاصل را با دستمال به سطوح مورد نیاز بمالید. 

7. ماسک توصیه شده توسط حکمای طب سنتی در زمان آلودگی هوا، عبارت است از پارچه ای که با مخلوط موسیر و سرکه، خیس و آغشته شده باشد که می توان این ترکیب را بر روی ماسک های کنونی نیز به کار برد. 

8. یکی از بهترین تدابیر دیگر استفاده از روغن گاو است چه در غذا و چه برای روغن مالی بدن. تلاوت سوره تغابن نيز در هنگام آلودگی هوا و همه گیری بیماری ها برای رفع ضرر توصیه شده است. 

از
0
رای